درسگفتارهای جامعه شناسی فلسفی شناخت (3189)
For-mystudents.blogfa.com
(3 ) تاریخ شناخت شناسی
*اشاره
دردرسگفتار پیشین ( نک درسگفتار جامعه شناسی فلسفی شناخت291288 در این وبلاگ)در باره اپیستمه یونانی شناخت و دو نسخه اصلی آن ( نسخه های افلاطونی و ارسطویی ) آن گونه که دغدغه این فیلسوفان شناخت است ، بحث کردیم.اکنون در ادامه آن بحث به سراغ اپیستمه قرون وسطای مسیحی می رویم. برای شناخت منظم تر این اپیستمه نیز لازم است ، دسته بندی از نسخه ها و سناریوهای نظری آن داشته باشیم .
**پیش نوشت
فلسفه قرون وسطایی ( 300 تا 1500 میلادی ) در مواجهه با فرهنگ (سکولار ) یونانی رومی و (دین مداری) مسیحی منجر به شکل دادن نوعی شناخت شناسی تلفیقی شد ؛ که مرکب از آموزه های کلیسایی ( یهودی مسیحی ) و نظریه های اکادمیایی ( فلسفه یونانی رومی ) بود. هر چند البته در این میان و در باره مواجهه این فلسفه غربی با فلسفه شرقی ( اعم از اسلامی ؛ هند وچینی ؛ زرتشتی ) اختلاف نظرهای زیادی وجود دارد ، مبنی بر وام گیری فلسفه غربی از فلسفه های شرقی ؛ بااین وجود کم تر می توان در باره نوآوری های فلسفه قرون وسطای مسیحی شده تردید کرد.
از این منظر و تا جایی که به بحث شناخت شناسی ربط پیدا می کند ؛ ما شاهد وجود نوعی اپیستمه خاص در قرون وسطای مسیحی هستیم ، که آن را از همتای یونانی رومی خود نسبتا متمایز می کند. بنابراین موضوع این درسگفتار پرداختن مختصر و فشرده به ماهیت اپیستمه شناخت شناسی قرون وسطای مسیحی است.
منبع ارجاع این درسگفتار نیز ( مانند درسگفتار پیشین ) کتاب دیوید. و. هاملین(1374 ) تاریخ معرفت شناسی، شاپور اعتماد، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ؛صص26-32 است.داده های این اثر با توجه به طرح مورد نظر من در این درسگفتارها از نو بازسازی شده اند.
*** درآمد
با توجه به طرح مورد نظر من برای بازسازی داده های دیوید هاملین ، کلیت اپیستمه شناخت شناسی قرون وسطای مسیحی را می توان در قالب سه نسخه اصلی تشریح کرد:
الف- نسخه آگوستینی و اکویناسی : عینی گرایی و واقع گرایی شناختی epistemological realism-objectivism
ب- نسخه آبلاری :ذهنی گرایی و مفهوم گرایی شناختی epistemological conceptualism-subjectivism
پ- نسخه اوکامی : سازه گرایی و نام گرایی شناختی epistemological constructivism-nominalism
( این نسخه ها به ترتیب منسوب به 4 فیلسوف برجسته این دوره : سنت آگوستین354-430 میلادی ؛ سنت توماس اکویناس 1225-1274 میلادی ؛ پیتر آبلار 1079-1142 میلادی ؛ و ویلیام اوکام 1285-1349 میلادی است) .
ویژگی های مبنایی که منجر به شکل گیری این نوع نسخه ها در اپیستمه قرون وسطایی شده است را می توان به صورت زیر نشان داد:
i. پیوند میان فلسفه های سکولاریونانی رومی با آموزه های دینی مسیحی یهودی
ii. تلفیق و تمایز فلسفه های دینی افلاطونی با نوع سکولار ارسطویی ( سناریوی افلاطونی اگوستین در برابر سناریوی ارسطویی آکویناس )
iii. پیوستاری بودن موضع گیری های شناختی مبتنی بر واقع گرایی ( تاکید بر وجود عینی کلیات شناختی ) ؛ ایدئالیستی ( تاکید بر وجود ذهنی کلیات شناختی) ؛ و سازه گرایی ( تاکید بر وجود قراردادی و ایجادی سازه های مفهومی شناختی ) .
iv. مخالفت با موضع گیری یونانی و اجتناب از تشکیک گرایی در رسیدن به شناخت و عدم توجه جدی به تمایز میان باور صادق و کاذب
v. تمرکز بر تشریح پیش فرض های اساسی تشکیل دهنده شناخت و منابع اصلی آن
vi. محوریت دادن به شناخت به عنوان آگاهی از امر کلی و تدوین عقلی و منتظم آن توسط ذهن و ادراک و تجربه انسانی .
با این توضیحات اکنون بهتر می توان به تزهای اصلی مندرج در این نسخه های شناخت شناسی قرون وسطایی پرداخت.
1.نسخه آگوستینی - اکویناسی شناخت شناسی : عینی گرایی و واقع گرایی شناختی
در این نسخه شناخت شناسی دو سناریو قابل تشخیص است:سناریوی شناخت شناسی افلاطونی که اگوستین ارائه داده است ؛ و سناریوی اکویناسی که متمایل به ارسطو است.وجه مشترک این دو در پای بندی آن ها به عینیت گرایی و واقع گرایی شناختی است.وجه تمایز آن ها اما در میزان تاکیدی است که بر پیوند دین و شناخت دارند. از این حیث در حالی که سناریوی اگوستینی وزن بیشتری برای تاثیر ایمان بر شناخت از طریق مقوله روح و خداوند قایل است؛ ولی سناریوی اکویناسی وزن بسیار کمی به تاثیر دین بر شناخت می دهد و در عوض بهای زیادتری برای حس تجربی قائل می شود.در ادامه تزهای این دو سناریو آمده است.
11.سناریوی شناخت عینی گرای اگوستین ( مواجهه با افلاطون)
111.از منظر نو افلاطونی روح بر جسم ارجحیت داشته و لذا ازآن تاثیر نمی پذیرد؛ بنابراین ادراکات شناختی ما نشات گرفته از تاثیرات ایجاد شده در روح هستند.
112.در عین حال هرگونه تجربه حسی نیز متضمن استنباط از کلیات هستند؛ این استنباط نیز به واسطه تدوین مفاهیم انجام میشود و مفاهیم نیز از طریق روح اندراج می یابند.
113.از آن جا که صورت های شناختی مورد نظر روح نیز حالت افکاری در ذهن خداوند هستند ؛ بنابراین کلیات هم در ذهن خداوند از وجودی واقعی و عینی برخوردارند.
114.لذا هر گونه شناختی اعم از ذهنی ، حسی و تجربی ، مستلزم نوعی آگاهی از خداوند است.
115.به این معنا در تحلیل نهایی نوعی صعود از شکل های پست تر شناخت مانند ادراک حسی به سمت شکل های برتر شناخت وجود دارد.
116.بالاترین نقطه شناختی در سلسله مراتب شناختی ؛ شناخت نسبت به خداوند است.
12. سناریوی شناخت عینی گرای اکویناس ( مواجهه با ارسطو)
121.شناخت انسانی به واسطه تحریک حسی صورت می گیرد.
122.از طریق تحریک حسی توان های بالقوه روح فعلیت می یابد.
123.به واسطه فعلیت یافتگی روح تصاویر حسی و خیالی شکل گرفته و در نتیجه با ادراک ما انطباق می یابند.
124.اما از آن جا که متعلقات ادراک شناختی به واسطه قوه عقل قابل فهم اند؛ لذا تصاویر ادراکی باید به عقل انتقال داده شوند .
125.در نهایت مفاهیم شکل می گیرند که ماحصل انتزاع از صفات اشیاء و امور هستند.
126.روی هم در تحلیل نهایی باید گفت که شناخت از طریق تجربه حسی صورت می گیرد.
2. نسخه آبلاری :ذهنی گرایی و مفهوم گرایی شناختی
نسخه شناخت شناسی آبلار به سهم خود بر اهمیت ذهن در شکل بندی شناخت موثر واقع شده است.نکته های کلیدی آبلار را می توان به صورت زیر مرتب کرد:
21.کلیات به عنوان موضوع اصلی شناخت انسانی مطرح اند.
22. کلیات شناختی ما تابع ذهن هستند.
23.کلیات مفاهیمی هستند که ما به اعتبار آن ها به وجود صفت مشترکی میان اشیاء و امور پی می بریم .
24.مفاهیم مندرج در شناخت به صورت انتزاعی و با توجه به ماهیت و صفات اشیاء وامور تحقق می یابند.
25.البته نوعی مفهوم ژنریک نیز وجود دارد؛ که به هیچ شیی یا امر خاصی اشاره نداشته بلکه ناظر به فرض وجه مشترک میان دسته ای از اشیاء و امور هستند.
26.بااین وجود مفاهیم شناختی ما ریشه در اشیاء وامور دارند.
3.نسخه اوکامی : سازه گرایی و نام گرایی شناختی
نسخه شناخت شناسی اوکام را می توان نقطه مقابل دو نسخه پیشین دانست . تزهای برجسته این نسخه را می توان به قرار زیر دانست.
****(ادامه دارد)
مباحث درسی و کلاسی +گفتگوها و یادداشت ها و نوشتارها : (استفاده با ذکر منبع مجاز است) 