برای دانشجویانم

مقدمه

                الهیات پست مدرن Postmodern Theology  ( همانند هر گونه الهیات پیشامدرن و مدرن ) با بحث و استدلال عقلانی در باره "امر مقدس" ( The sacred  ) سروکار دارد ؛ با این تفاوت که در جهان پست مدرن این امر مقدس به طرزی متفاوت از جهان های پیشین ( سنتی و مدرن ) "باز نمایی" ( Representation  ) می شود. و این همان" دقیقه ای" ( Momentum ) است که می تواند لحظه "جامعه شناختی دین پست مدرنیته ای و پست مدرنیته دینی " محسوب می شود . به این معنا الهیات پست مدرن و این نوع جامعه شناسی نو پدید می توانند هم گرایی و قرابت های زیادی با هم داشته باشند . از جمله  شالوده ای ترین این قرابت های نظری – پژوهشی می توان به تحلیل هویت یابی ها و هویت سازی های دینی ، سیاست های دینی ، تجربه های دینی ، مناسک دینی ، رفتارها و کردارهای دینی ، دین مداری و دینداری در جهان اجتماعی پست مدرن اشاره کرد.

این ها که با محوریت" بازنمایی متفاوت امر مقدس" پیوند می خورند ؛ زمینه های نظری پژوهشی مناسبی برای جامعه شناسی دین پست مدرن خواهند بود . در این میان به ویژه الهیات پست مدرن می تواند گره و دغدغه این نوع جامعه شناسی را که بیشتر در جامعه شناسی مدرن دین با "سکولاریزم" ربط پیدا کرده است به نحوی مناسب باز می کند . منظور ما بیشتر بحث "پست سکولاریزم" و "گفتمان های دینی "و" بازی زبانی دین" به همراه مساله "فرا زبان دین "است که بیشترین مایه را می تواند از الهیات پست مدرن و جامعه شناسی دین پست مدرن به دست آورد.

دست کم دلیل این است که باز نمایی های متفاوت و در عین حال مشروع و محق امر مقدس در جهان های اجتماعی پست مدرن ، چیزی است که مورد ادعای پست مدرنیته های فلسفی اجتماعی فرهنگی و به تبع دینی است. اگر چنین ادعایی در واقع امر درست باشد این هم رسالت الهیات پست مدرن است که باید بتواند استدلالات عقلی را برای آن فراهم کند؛ و هم این دغدغه نظری پژوهشی جامعه شناسی دین پست مدرن و پست مدرنیته دینی است که باز نمایی های اجتماعی سیاسی فرهنگی این ادعا را تحلیل و تبیین کند . در نتیجه خوانش از نوع جامعه شناختی پست مدرن چنین متن هایی می تواند نکته هایی برای این خط سیر و رهیافت نو پدید راجع به بازنمایی امر مقدس پست مدرن به دست دهد. با این خوانش چیدمان بحث در الهیات پست مدرن دیوید گریفین ، این موضوعات مهم را در بر می گیرد:

1-        "انسان" پست مدرن

2-        "دین" پست مدرن

3-        "خدا "(ی) پست مدرن

4-        "خداباوری" پست مدرن

5-        "آخرت گرایی" پست مدرن

6-        "رهایی گرایی دینی" پست مدرن

پیش از قرائت این ها سودمند است نکته هایی راجع به ماهیت الهیات پست مدرن گریفین که مبنای نظری این خوانش جامعه شناختی از دین پست مدرن است ارائه شود ( نک : فصل 1). در چند بند تلاش  می شود تا محتوای نظری این الهیات توضیح داده شود.

1.         الهیات پست مدرن را باید واکنشی عقلی در باره آن چیزی دانست که امر مقدس می یابیم و از اهمیت نهایی و فی نفسه برخوردار است.

( ف 1: 20) .

2.         در الهیات پست مدرن ، شهودهای دینی باید حداقل همان ارزش شهودهای حسی ، ریاضی و منطقی را برای ساختن یک جهان بینی داشته باشند . ( همان : 21)

3.         در الهیات پست مدرن ، بی ربط دانستن یک بعد خاص از جهان بینی با زندگی اجتماعی امری نامعقول است ؛ چرا که زندگی شخصی و اجتماعی نمی توانند واقعاً از هم مجزا شوند( همان : 21)

4.         دغدغه شالوده این الهیات پست مدرن این است که آیا می توان نوعی الهیات راتدارک دید که بتواند جایگزین ارزش های جهان بینی مدرن شده و بر خط مشی های ما نیز حکم فرمایی کند؟ ( همان : 22)

5.         الهیات پست مدرن برای پاسخ به این دغدغه خواسته هایش را با انسجام درونی ، رسایی تجربی و قدرت روشن گرانه همراه می کند و تلاش می کند از پذیرش اجتماعی قوی برخوردار شود ( همان : 22) .

6.         الهیات پست مدرن ، هم برای مقابله با سکولاریزم و معنویت گرایی ستیزی مدرن و نیز جزم گرایی دینی پیشامدرن ، قصد دارد همراه با ابراز تمایل مجدد به معنویت گرایی دینی پست مدرن در زندگی فردی و اجتماعی پست مدرن کنونی ؛ الهیات را به حوزه عمومی و بحث عمومی تسری دهد ( همان : 32).

7.         از منظر شناخت شناسی ، این الهیات پست مدرن بر نوعی ادراک غیر حسی و تجربه گرایی رادیکال استوار است که در آن تصدیق کاملاً مرتبط با ادراک مستقیم هنجارها و ارزش های معنوی دیده می شود و در نتیجه اخلاق و زیبا شناسی را به قلمروی امر مقدس و خداوند باز می گرداند ( همان : 34).

8.         از منظر جامعه شناختی ، معرفت شناسی الهیات پست مدرن بعد و عنصری از تجربه ادراکی را مجاز می داند که ساخته چهارچوب مشخص فرهنگی است و در نتیجه برای همه ما مشترک است. بنابر این راهکار این الهیات نوعی همه تجربه گرایی است که در آن احساس ها و ارزش های ذاتی دینی به همه افراد نسبت داده می شود( همان : 36-34).

9.         در الهیات پست مدرن باویژگی همه تجربه گرایی آن امکان حیات پس از مرگ و آخرت گرایی پذیرفته و تصدیق می شود ( همان : 40).

10.      در الهیات پست مدرن نوعی حقیقت آزادی بخشی و رهایی مداری متصور است که فاصله های میان نظر و عمل و تصور و واقعیت برداشته می شود و از این قرار راه برای نشان دادن امکان رهایی جامعه انسانی پست مدرن  – جامعه ای انسانی و صلح مدار و معنوی گرا –  از چنگ نیروهای اهریمنی و امپریالیزم روبه گسترش هموار می گردد ( همان : 45-40).

11.      الهیات پست مدرن ، الهیاتی است فلسفی و استدلالی که با ساز و کارهای تعقل فلسفی و مباحث نظری دقیق قصد پی گیری پروژه های گفته شده را دارد . برای این هدف در الهیات پست مدرن تأیید مدعاهای نظری فقط بر حسب معیارهای دقیق فلسفی است بدون این که به وحی خاصی اتکا شود . در عین حال تجربه دینی و خداوند در دل این استدلالات نهفته اند ( همان : 47-45).

12.      در مجموع الهیات پست مدرن را نباید یک چشم انداز کاملاً فراگیر و بی طرف تلقی کرد . دلیل این است که ما هر کدام از چشم انداز و منظری خاص راجع به امر مقدس و مرکز الهی اندیشه و باور داریم. ما این واقعیت مقدس را از این چشم اندازها ملاحظه می کنیم که هم گزینش شده است و هم تحریف شده و تابع سنت فرهنگی خاص ما ( یهودی ، مسیحی) ، اسلامی ، شرقی ، غربی و مانند آن ) است . بنابر این می توان الهیات پست مدرن را با چشم انداز های سنتی خاص فرهنگی ساخت و قرائت کرد( همان : 47).

اکنون در پرتو این نکات بهتر می توان گزاره های الهیات پست مدرن را که راجع به انسان ، دین ، خدا، خداباوری، آخرت گرایی و رهایی گرایی دینی پست مدرن توضیح داد:. این ها همان طور که در مقدمه نوشتار آمد، حاوی نکاتی برای جامعه شناسی دین پست مدرن و پست مدرنیته دینی اند .

(1) انسان پست مدرن

                 در الهیات پست مدرن ، انسان شناسی خاصی ، متفاوت از نوع پیشامدرن و مدرن آن ، مبنا قرا ر می گیرد؛ و لذا ما شاهد ظهور انسانی خاص به عنوان انسان پست مدرن هستیم . مقایسه میان این انسان و قرائت پیشامدرن و مدرن بهتر به ماهیت اجتماعی و فلسفی آن کمک می کند . در انسان شناسی پیشامدرن ( به ویژه نوع قرون وسطایی آن ) دست کم سه جنبه تعیین کننده از این نظر مبنا قرار گرفته بود : الف) جهان مخلوق خداوندی متشخص محسوب میشد؛ ب) انسان تاج سر خلقت فرض میشد؛  پ) زندگی دنیوی به زندگی اخروی متصل می گردید. اما در جهان بینی و انسان شناسی مدرن این سه مفروض کلیدی واژگون گردید. اولاً دیدگاه نوداروینی موتور تکامل را در خلق جهان فارغ از وجود خداوند به حرکت انداخت . دوم ، انسان نیز از برج عاج اشرف مخلوقات بودن فروافتاد و در ردیف سایر موجودات محصول تکامل طبیعی فرض شد. سوم، زندگی دنیوی و سکیولار فارغ از دنیاهای خیالی دیگر مبنا قرار گرفت و آخرت به نحوی انکار و یا کم رنگ شد ( ف2 : 72-53).

اما در انسان شناسی پست مدرن به نوعی بازگشت به برخی از جنبه های انسان شناسی پیش مدرن منتهی با قرائت متفاوت و جدیدتر از آن دیده می شود . براین اساس دست کم چند عنصر تعیین کننده اند:

الف ) خود انسانی با کیفیات شخصی اش دوباره به عنوان بخش طبیعی از جهان مخلوق خداوند فرض می شود و هم چنان به همان اندازه می تواند تاج عالم خلقت متصور شود و به عنوان نمونه سر آمد قلمداد گردد.

ب) عالم و جهان خلقت نیز هم چنان مخلوق خداوندی متشخص اند که فارغ از بینش پیشامدرنی آن در علم و قدرت خداوند شریک است . در این عالم خداوندبه طور یک جانبه در کار خلق و آفرینش نیست بلکه به مخلوقات الهام می کند تا خود را با القای تدریجی احساس های جدید در خود شان باز خلق کنند . به عبارتی خداوند به مخلوقات خود درجه ای از قدرت را داده است تا حتی بر خلاف اغراض این نوع خلقت عمل کنند.

پ) واقعیت نفس و تمایز آن از بدن فیزیکی تصدیق می شود و حتی با توسل به ملاحظات متافیزیکی پیشرفته و توسل به دانش های پست مدرن روبه رشد از جمله فرا روان شناسی ادامه حیات پس از مرگ در جهان دیگر سو تأیید می شود . بر این اساس ادامه حیات پس از مرگ در یک بستر تکاملی مفروض قرار می گیرد و نوعی شبه آگاهی انسانی است که خود انسان علاوه بر خداوند در تعیین آن دخالت دارد . چرا که نفس انسانی در حقیقت در حیات پس از مرگ پاسخ به محرک های الهی رشد خود را فراهم می کند ؛ همان گونه که خداوند این دنیا را برای آمادگی برای حیات واپسین خلق کرده است ( ف2 : 81-72).

الهیات پست مدرن با فرض قرار دادن این گزاره های انسان شناسی پست مدرن ، دست کم چند خط سیر برای جامعه شناسی های دین پست مدرن و پست مدرنیته در پیرامون این محورها تدارک می بیند :  1- باورهای دینی پست مدرن 2- تجربه های دینی پست مدرن در مواجهه با خداوند و امور متافیزیکی 3- مناسک دینی پست مدرن در راستای باز تولید دینداری های متفاوت 4- اخلاقیات دینی پست مدرن در زندگی روزمره فرهنگ مردمی 5- باز نمایی ایده های دینی پست مدرن در در این ها همگی در ارتباط تنگاتنگ با صورت بندی خداو دین پست مدرن اند. 6- قرائت های دینی شخصی متفاوت از خداوند و مرگ و آخرت.