برای دانشجویانم

بحثی درجامعه شناسی تاریخی شهری

(درسگفتارهای  دانشگاه تهران- پردیس بین المللی ارس / ارشد پژوهش اجتماعی )

(( شهرغربی  و مردم ))

اردیبهشت 92

*

*ان چه ملاحظه می شود  خلاصه موجزی است از درس جلسه 20 اردیبشت 92 .

(1 )

در ادامه بحث کلاسی در باره ماهیت  دوگانه شهر شرقی / شهر غربی  ان چه که بیش تر جلب نظر می کند تمهیداتی است که در شکل بندی و فرماسیون فضاهای شهری  در شهر غربی اولیه  ( بیش تر شهر یونانی  ؛ و  تا اندکی نیز شهر  رومی )  برای  حضور اجتماعی مردم در فضاها دیده می شود. از این لحاظ مروری بر  مرفولوژی یا ریخت شناسی  اجتماعی شهر غربی اولیه  خصوصا دولت-  شهر یونانی  ( پولیس polis   ) نشان می دهد که درمجموع فضاهایی مانند  آگورا/ فرومagora/ forum )  ) که یونانی ها ان ها را میدان عمومی دولت شهر تعبیر می کردند فضاهایی تلقی می شده است برای گردهمایی مردم  و البته شهروندان  ( پولیتس  polites ) .در این نوع فضاها هر گونه تعامل فرهنگی و  تبادل مادی میسر بوده است.ضمن آن که بولیتیریون یا محل شورای دولت شهر  (bolutirion   ) نیز دراین میدان عمومی ساخته شده است.

(2 )

نکته بعدی این است که در اگورای یونانی یحتمل می توان نطفه شکل بندی اجتماعی سیاسی فضایی نوعی حوزه عمومی   ( public sphere)  را دید که بعدها هابرماس ، فیلسوف – جامعه شناس برجسته معاصر ، ان را  خاستگاهی برای  توسعه شهروندی غربی می بیند. می  دانیم  که وفق صورت بندی نظری که هابرماس  از مفهوم  حوزه عمومی  به عمل اورده است ؛ این حوزه حایل اجتماعی  میان  حوزه های دولت  state( فضای تولید اقتدار و قدرت و سلطه   و تولید ارای کارشناسی  بروکراسی و تکنوکراسی ) ، بازار  market ( فضای تولید و منفعت و سود و محل مبادله و مصرف ) و حوزه شخصی - خصوصیprivate ( مامن دوستی ها و علایق شخصی و پیوندهای خونی و  تبادلات کاری دوطرفه محدود  و عمدتا محل لذت و  سرگرمی های خانوادگی ) است .به عبارت هابرماسی حوزه عمومی حوزه ای است  ضربه گیر دولت و بازار و حوزه خصوصی ؛ که شهروندان در ان راجع به سرنوشت جمعی شان تصمیم گیری و برنامه سازی می کنند و نهایتا راه را برای کنش جمعی هموار می سازند .

 (3 )

با این توصیف اکنون مساله این است که  تا کجا می توان رد پای  چنین شکل بندی را در شهر شرقی ( به معنای اعم آن  یعنی شهر  هند و چینی  و ایرانی / و به معنای اخص آن  شهر اسلامی ) ملاحظه کرد؟ ایا به راستی در شهر شرقی  نمی توان تعبیر و تصوری از حضور مردم  داشت ؟ برای پاسخ به این سوال -  دست کم در زمینه  شهر اسلامی -  لازم است برخی از  ملاحظات جامعه شناسی تاریخی شهر اسلامی  بازخوانی شود.

***