نکته هایی از فلسفه های علم و علوم اجتماعی
(پی نوشت درسگفتارهای دانشگاه آزاد - ترم دوم 91-92 )
***
اشاره .آن چه ملاحظه می شود خلاصه ای است از برخی نکته های گفته شده در کلاس درس فلسفه علوم اجتماعی( دانشگاه آزاد آشتیان- کارشناسی های ارشد "پژوهش اجتماعی و جامعه شناسی" ) که در ذیل مباحث فلسفه علم ( آلن ف.چالمرز و سمیر اوکاشا ) و فلسفه علوم اجتماعی (آلن راین و دانیل لیتل ) بیان شده است. این ها صرفا نکته هایی هستند برای یادآوری سرفصل های مهم بحث های کلاسی در این دو دانش فلسفی – نظری مهم برای علوم اجتماعی .پیشاپیش به مخاطب و خواننده بی نظمی پست مدرنیستی که در نگارش و ارائه این نکته ها وجود دارد گوشزد می شود(!!!)
***
(1 ) موارد صدق و کذب استدلال قیاسی
|
صدق |
کذب |
|
ماده استدلال |
منطق استدلال ("دقت وسازگاری" گزاره ها ) |
|
منطق استدلال ("دقت وسازگاری" گزار ه ها ) |
ماده استدلال ("صحت" عبارات وگزاره ها ) |
*بنابراین ماده و منطق استدلالات و نظریه های علوم اجتماعی باید دارای صدق دو جانبه باشند.
(2 ) نوع شناسی گزاره های استدلال قیاسی
|
گزاره آنالیتیک |
این ها گزاره هایی اند پیشینی APRIORI ( یعنی صدق و کذب شان نیازمند وارسی تجربی وآزمون نیست؛ چون موضوع آن ها درمحمولشان مندرج است ؛ کافی است از حیث منطقی دارای تناقض مفهومی و تعریفی نباشند. مثال1 : مردان و زنان عزب ، مجردند ؛ مثال2 : انسان ، موجودی است اجتماعی.) |
|
گزاره سنتتیک |
اینها گزاره هایی اندپسینی APOSTRIORI ( یعنی صدق و کذب شان نیازمند وارسی تجربی وآزمون Hست؛ چون موضوع آن ها درمحمولشان مندرج نیست) . مثال:همه مردان و زنان عزب ، دانشجو هستند. |
*از دیدگاه فلسفه علم و ایضا فلسفه علوم اجتماعی باید مراقب بود تا در صوت بندی و آزمون تجربی نظریه ها جای این دو گزاره عوض نشود؛ به عبارتی دیگر نمی توان با گزاره های آنالیتیک مانند سنتتتیک رفتارکرد و برعکس (!!! ).این احتمال هست که در نظریه های علوم اجتماعی معاصر چنین خطایی صورت گرفته باشد و ما از کنار آن به راحتی عبور کرده باشیم(؟ .)
(3 ) چالش های علم گرایی و ایدئولوژی گرایی در علوم اجتماعی
|
نوع معرفت |
کارکرد |
چالش اصلی |
|
علم |
تببینEXPLANATION واقعیت)طبیعی و اجتماعی ) |
رواج پوزیتیویسم افراطی بی توجه به ارزش های اخلاقی |
|
ایدئولوژی |
توجیهJUSTIFICATION موقعیت(اجتماعی سیاسی) |
تضعیف عینیت گرایی؛ سست کردن بیطرفی علمی ؛ رواج سیاست زدگی در علوم ؛ تبدیل شدن علم به ابزار قدرت سیاسی اقتصادی فرهنگی غالب - قالب . |
*از این حیث بیشترین احتیاط های نظری باید حول محور علوم اجتماعی باشد؛چون این علوم به کرات ممکن است دردام ایدئولوژی گرفتار شوند. برای نمونه منتقدان بر آنند که برخی از جهت گیری های مندرج و غالب - قالب درعلوم اجتماعی مارکسیستی و نیزپارسونزی این نوع خصیصه را دارند.
به همین منوال سوال این است:
(( آیا از دیدگاه فلسفه علوم اجتماعی می توان گفت برخی استراتژی های موجود و شایع و مورد ادعا در ایران که راجع به علم دینی،علوم اجتماعی اسلامی ،فرایند اسلامی سازی علوم انسانی اجتماعی است نیز می توانند نمونه ای از ایدئولوژی سازی های کنونی باشند؟)).
(4 ) استنتاج به قصد بهترین تبیین
اخیرا بحث مفید و جدیدتری در فلسفه علم راه افتاده است که ناظر به نوع خاصی از استدلال علمی میانین است – INFERENCE TO THE BEST EXPLANATION یا استنتاج به قصد بهترین تبیین.هم سمیر اوکاشا (فلسفه علم1387 :37 ) و هم جیمز لیدمان (فلسفه علم 1390 :70 ) که این بحث را مطرح کرده اند ، می گویند که این نوع استدلال را باید بتوان هم نوع خاصی از استقرا INDUCTION دانست و هم نوع منحصر به فردی از قیاس DEDUCTION .با این وجود به نظر می رسد که این نوع استدلال (استنتاج به قصد بهترین تبیین) از بیخ و بن به دنبال میانه گیری بین استدلال رایج در علم و ایضا علوم اجتماعی(استدلال های " استقرائی و قیاسی" و نیز"فرضی – استنتاجی") است – استنتاج به قصد بهترین تبیین را باید استدلالی دانست :
(( موجه و مقبول و معقول ؛ البته با داده هایی معدود و محدود که با داشتن ذهنی خلاق و فرصت طلب شکل می گیرد)).تاریخ علم پر است از کاربرد این نوع استدلال :کارداروین،انیشتین،نیوتن و...ایضا درعلوم اجتماعی نیز نوع استدلالات کنت(درنظریه:"قانون مراحل سه گانه پیشرفت ذهنی بشریت")؛مارکس(درنظریه:"ماتریالیزم تاریخی دیالکتیک")، دورکیم( در نظریه های:"تقسیم اجتماعی کار" و"آنومی" )؛ وبر(درنظریه های :"عقلانیت گرایی تمدن غربی"و " اخلاق پروتستانتیزم و روح سرمایه داری" )؛ زیمل (در نظریه : "فلسفه پول") و پارتو( در نظریه :" بقایا و مشتقات" ) را می توان یحتمل مصداقی از این نوع استنتاج دانست. متاسفانه تا کنون شارحان فلسفه علوم اجتماعی کم تر به این منظر پرداخته اند(؟!!!).
***ادامه دارد.
( 5 ) معرفت شناسی بی در و پیکر فایرابندی
مباحث درسی و کلاسی +گفتگوها و یادداشت ها و نوشتارها : (استفاده با ذکر منبع مجاز است) 