"صوربنیانی حیات دینی" (دورکیم 1912 ) را"چگونه خوانش کنیم "؟
(بحث کلاسی جامعه شناسی دین :دانشگاه آزاد تهران مرکزی،گروه جامعه شناسی،مقطع دکترا،
جلسه 18 آبان 1394 )
اشاره
بحث ازخوانش reading(قرائت) متون تخصصی،که با خواندن معمولی متون عمومی(ادبی،علمی تخیلی،تاریخی،رمان،شعرو...)بسی متفاوت است،نه تنها ازحیث تئوریک(که دراین جا مدنظرما نیست) بلکه ازحیث کاربردی(که دراین جا مدنظرما است)حائز اهمیت است.این امرخصوصا برای فهم متون تخصصی text books علم اجتماعی و مولف متن author بسیارضروری است ،به چند دلیل :
- با خواندن معمولی نمی توان به "مقاصد "مولف متن پی برد ،
- با خواندن معمولی نمی توان "دغدغه های" مولف متن را فهمید ،
- با خواندن معمولی نمی توان منطق"پیوند مساله- نظریه - روش – تبیین" ، که مولف متن به کارگرفته است ، را به چنگ آورد ،
- با خواندن معمولی نمی توان"گسست ها،تناقضات،تخلفات معرفتی"مولف متن را آشکارنمود.
با توجه به این سه دلیل،پرواضح است که باید به سراغ"خواندن تخصصی،جهت دار،منتظم و روشمند " متن های تخصصی رفت. اما چگونه این امر میسر می شود؟
نگارنده به جد معتقد است که دراین خصوص از چندین الگو می توان استفاده کرد،ازجمله :
- الگوی بسیارمتعارف و ساده استخراج مولفه های متن(که کیوی و کامپنهود در کتاب جالب " روش تحقیق علوم اجتماعی" { ترجمه عبدالحسین نیک گهر ،نشر فرهنگ معاصر} تحت عنوان "جدول متن خوانی " آورده اند ) که مبتنی بر استخراج این عناصر ازیک متن تخصصی است :
«««موضوع،مساله،پرسش ها،اهداف،روش،مفروضات،نظریه ها،مدل تحلیل،ایده های اصلی مولف ،سنتزمولف ،نوآوری های مولف »»»»»
- الگوی بسیار پیشرفته هرمنوتیک هایدگری که شارحان آن را ذیل عنوان "مدل انکشاف وافشا " نام گذاری نموده اند.این الگو را می توان،درکنار الگوی بالا ، راهنمای استنباط خوانشی متن های تخصصی کاملا خاص درعلم اجتماعی( مانند "سرمایه" مارکس، "صور بنیانی حیات دینی" دورکیم ، "اخلاق پروتستانی و روح سرمایه داری " وبر ، "فلسفه پول" زیمل ، "رساله جامعه شناسی " پارتو و...) قرار داد.
«««« مولف متن چه چیزهایی را گفته است؟»»»
««مولف متن چه چیزهایی را باید می گفته ، اما نگفته است ؟ »»»
««««مولف متن چه چیزهایی را نباید می گفته ،اما گفته است ؟ »»»
««« خواننده متن چه چیزهایی را به عنوان خوانش گر می تواند به متن بگوید ؟»»»» .
با توجه به این توضیحات،ما دراینجا صرفا برای ورود خوانشی و هرمنوتیکی به یک متن تخصصی مناقشه آمیزدرعلم اجتماعی، فعلا تنها به ذکرچند ملاحظه تئوریک اساسی برای خوانش "صور بنیانی حیات دینی (دورکیم 1912 )" اکتفا می کنیم .
چند ملاحظه تئوریک اساسی برای خوانش صور بنیانی حیات دینی (دورکیم 1912 )
برای خوانش کتاب دورکیم،وقبل ازاستفاده ازدوالگوی بالا،مقدمتا باید به سبک های فکری جالب توجه و قابل تاملی که دورکیم در این کتاب به کاربرده توجه نمود.تا جایی که نگارنده می داند،راجع به این سبک ها در" ادبیات نظریه های جامعه شناسی" کم تر بحث شده است .
1- سبک ساینتیفیک scientific style
با این سبک ، دورکیم به طرزی کاملا پوزیتیستی به تعریف دین می پردازد.
2- سبک اتنو گرافیک ethnographic
با این سبک ، دورکیم داده های متنوع مردم شناسی و قوم شناسی را به خدمت می گیرد تا صور اولیه دین توتمیستی و آنمیستی و فیتیشیستی را تشریح کند.
3- سبک سوسیولوژیک sociologic
با این سبک،دورکیم ازداده های اتنوگرافیک برای تولید نظریه اجتماعی دین و دین اجتماعی(خاستگاه اجتماعی دین،مکانیزم اجتماعی دین،پیامدهای اجتماعی دین) استفاده می کند.
4- سبک فیلوسوفیک Philosophic style
با این سبک جنجالی ،دورکیم نظریه دین اجتماعی ایدئال (دین درخدمت همبستگی اجتماعی) را وضع می کند .
5- سبک متافیزیکال Metaphysical style
بااین سبک کفرآمیز(به قول"ریمون آرون" شارح برجسته نظریه های جامعه شناسی ومولف کتاب " ممتاز"مراحل اساسی اندیشه درجامعه شناسی" )دورکیم به سراغ دومین پروژه جنجالی علوم اجتماعی مدرن می رود(اولی ازآن پروژه "کاپیتال"مارکس و"نظریه ماتریالیزم تاریخی دیالکتیک" اوست که درآن "اقتصاد سیاسی" بنیاد "فرهنگ وجامعه" محسوب می شود).
دورکیم دراین سبک هم زمان ،به "عرفی کردن امورالاهیاتی" secularizing of the theological و" الاهیاتی نمودن امور عرفی " theologicalization of the secular می پردازد وازدل آن جامعه پرستی ،جامعه شناسی گرایی،به خدایی رساندن مقام جامعه،اجتماعی نمودن مقام خدا، معبود کردن جامعه را بیرون می آورد .
سنتز بحث
با این توصیف اکنون می توان با ترسیم ریخت شناسی فصول کتاب صور بنیانی حیات دینی و مشخص کردن دقیق جای گاه هر کدام ازاین 5 سبک فکری دورکیمی ا درلابلای فصول کتاب ،نسبت به کاربست دو الگوی گفته شده در بالا اقدام نمود.
مباحث درسی و کلاسی +گفتگوها و یادداشت ها و نوشتارها : (استفاده با ذکر منبع مجاز است) 