"اندیشه ورزی مسلمین - در-امراجتماعی":
ملاحظاتی تئوریک درباره مطالعه متون کلاسیک
(سیدمحمود نجاتی حسینی– مدرس" تاریخ تفکراجتماعی دراسلام"/ آذر94)
***
اشاره
کلاف سردرگم مطالعه آثار و متون تخصصی که منتسب به اندیشه ورزی اجتماعی مسلمین است ، ما را وامی دارد تا تامل دقیق در این حوزه بلاتکلیف و رهاشده به حال خود داشته باشیم (که البته درعین حال مدعیان و متولیان زیادی نیز دارد!؟). زین روی نگارنده با توجه به تجربه زیسته معرفتی اندکی که دراین چند صباح از تبرک تدریس دروس منتسب به این حوزه از دانش های انسانی تمدن اسلامی داشته (منظوردروس دانشگاهی است با نام های متنوعی مانند:"اندیشه اجتماعی متفکران مسلمان"،"تاریخ تفکراجتماعی دراسلام"،"روش شناسی اندیشمندان مسلمان " ، "متفکران اجتماعی مسلمان" )برآن است که به سهم خودتلاش نمایدتا پرتوی ولو اندک برروشن شدن مسیرمطالعات تخصصی "اندیشه اجتماعی در اسلام"یا هرعنوان مرتبط دیگربا این مضمون داشته باشد.خصوصا در این میان تاکید ما بر نحوه مطالعه متون تخصصی موجود مرتبط در پیوند با مضمون " اندیشه ورزی مسلمین – در - امر اجتماعی" است . این مهم هم برای نهادهای علمی برنامه ریزی ذیربط سودمند است (مانند سمت، مرکزنشر دانشگاهی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و....) ،هم برای محققین این حوزه ضروری است و هم برای مدرسین این دروس الزامی است و نیز برای دانشجویان که مخاطبان و مصرف کنندگان این نوع کلاس های مرتبط با موضوع تفکر اجتماعی در اسلام هستند.
تذکر
برای اولین گام بهتر است مفاهیم کلیدی که محل ابهام معنایی وتشکیک و تردیدمعرفتی اندروشن شود. ما 5 مفهوم را برای توضیح انتخاب کرده ایم:(( اندیشه ورزی مسلمین،در– امراجتماعی،اندیشه پیشا اجتماعی ، اندیشه ورزی عرفی– عقیدتی – پیوندی،حقیقت/ واقعیت )).
(1 ) اندیشه ورزی مسلمین MUSLIMS THINKING
این مفهوم به معنای"ماهیت آرا وعقایدکلی دانش سازونحوه بیان آن ها"ازسوی صاحب نظران ومتفکران مسلمان ساکن درسرزمینهای امپراتوری خلافت اسلامی(از شمال افریقا تا هند ،حوزه مدیترانه واسپانیای کنونی ، خاورمیانه امروزین) است .
(2 )اندیشه "در– امراجتماعی" ON – THE SOCIAL
منظور آرایی است که اندیشمندان مسلمان در باره ماهیت امر اجتماعی به معنای زیر بیان نموده اند:
- ماهیت زندگی اجتماعی
- ماهیت انسان به عنوان موجود اجتماعی
- ماهیت تاثیرات زندگی اجتماعی بر فطرت و خلق و خو و رفتارهای فردی انسان
- ماهیت روابط اجتماعی میان انسان ها در اجتماع محل زندگی شان
- ماهیت روابط میان حاکمیت با مردم
- ماهیت اخلاق فردی و اجتماعی مردمان
- ماهیت روابط حقوقی میان مردم با مردم و مردم با حاکمیت
(3 ) اندیشه"پیشا اجتماعی" PRE-SOCIAL
وارسی دقیق مفادمتنی"تفکراجتماعی دراسلام"نشان میدهدکه اگربا نگاه انتقادی به این موضوع بپردازیم شاید بخش عمده ای ازآرای بزرگان تفکر اجتماعی در اسلام (از فارابی تا ابن سینا،غزالی،ابن خلدون و... ) ازبرخی جنبه ها وازوجه برخی ملاحظات تئوریکی عینا با محتوای مفهوم دوم(اندیشه درامراجتماعی)هم خوانی ندارد.دراین حالت ،ممکن است این اندیشمندان به موضوع "اندیشه درامراجتماعی" تا اندازه ای نزدیک شده باشند،اما دقیقا به همه جوانب آن نپرداخته باشند.دراین صورت،به نظر این طور می رسدکه اطلاق عنوان "پیشا اجتماعی"(یعنی اندیشه ورزی قبل ازورود دقیق به مفهوم امراجتماعی) صحیح تراز"اندیشه ورزی اجتماعی" باشد که خالص تر و ناب تراست.البته بایدتوجه داشت که حتی همین اندیشه های پیشا اجتماعی هم مواد اولیه خوبی برای پی بردن به محتوای اندیشه ورزی اجتماعی مسلمین است.نکته دیگراین است که اطلاعات موجود که درمتون کنونی با عنوان"تفکراجتماعی دراسلام" آمده است،عمدتا"اندیشه پیشااجتماعی"اند تا "اندیشه اجتماعی".
(4 ) اندیشه ورزی عرفی– عقیدتی – پیوندی
حتی با فرض اثبات این نکته که مسلمین متفکرومتفکران مسلمان" اندیشه پیشا اجتماعی" داشته اند،نمی توان از این موضوع مهم غفلت نمودکه ،لازم است حتما(( محتوا وجهت گیری و نیز نحوه سند دهی و ایده پردازی های متفکران مسلمان))از لحاظ درجه وابستگی وانطباق با((وحی،متن مقدس،معارف اسلامی وفرهنگ مسلمین))موردتوجه قرارگیرد.به این معنا نگارنده معتقد است که ما باید سه مفهوم را بحث کنیم :
الف) عرفی بودن اندیشه ورزی متفکران مسلمان.
این که تا چه اندازه آنان به جای استفاده از متن مقدس و معارف اسلامی کلاسیک از جمله "تفسیر و حدیث " (دانش ها ی عقیدتی) ؛ ازدانشهای عرفی (غیر دینی) دوران خود بهره برده و به آن ها استناد نموده اند .
ب) عقیدتی بودن اندیشه ورزی متفکران مسلمان.
این که تا چه اندازه آنان به جای استفاده ازدانشهای عرفی(غیردینی) دوران خود ؛ از دانشهای عقیدتی ( متن مقدس و معارف اسلامی کلاسیک از جمله "تفسیروحدیث " ) بهره برده و به آن ها استناد نموده اند .
ج) پیوندی بودن اندیشه ورزی متفکران مسلمان.
این که تا چه اندازه آنان هم زمان ازدانشهای عرفی (غیر دینی) دوران خود و نیز متن مقدس و معارف اسلامی کلاسیک از جمله " تفسیروحدیث " (دانشهای عقیدتی) بهره برده و به هر دوی آن ها استناد نموده اند.
(5 ) گرایش به حقیقت / واقعیت در اندیشه ورزی متفکران مسلمان.
برا ی وارسی بخش اعظم نتایج ناشی از ماهیت اندیشه ورزی متفکران مسلمان درامراجتماعی باید دید آنان به وضع موجود (امرواقعی) توجه داشته اند یا وضع مطلوب (امرحقیقی) و یا هردو .در برخی متون و در نزد برخی متفکران مسلمان خصوصا حوزه "ادبیات و تاریخ " (شعر و داستان و حکایت و پند و روایت گری ) ما شاهد واقع گرایی هستیم .اما در برخی حوزه های عقیدتی از دانش مسلمین( مانند فلسفه ،اخلاق ،فقه،کلام ) حقیقت گرایی وجود دارد. در برخی مواقع نیز ترکیبی از هردو وجود دارد.
سنتز بحث
باری بحث این نوشتار وبلاگی این بود که چگونه می توان با متون تخصصی متفکران اجتماعی مسلمان (آثار دست اول) و شرح ها ی علمی موجود (آثار دست دوم )و بالاخره متون دانشگاهی دانشجویی که معرفی و خلاصه ای از آرای متفکران اجتماعی مسلمان (آثار دست سوم ) هستند ،مواجه شد و آنان را از لحاظ مطالعات تخصصی علمی به صورتی دقیق و درست فهم کرد .
اگر این نوشته ، که مخاطب ان عمدتا دانشجویان اند،توانسته باشد به این مهم کمک کند ،سعی ما مشکور است.
و من الله التوفیق
***
مباحث درسی و کلاسی +گفتگوها و یادداشت ها و نوشتارها : (استفاده با ذکر منبع مجاز است) 