جامعه شناسی تاریخی اسلام: بازخوانی موردی رخداد رحلت محمد ص پیامبراسلام
(بازخوانی سخنرانی{"حج" دکترعلی شریعتی} : مقاله شفاهی"مرگ پیامبر" :درمدینه منوره؛سال 1350 هجری شمسی)
*اشاره مقدماتی
پرداختن به اسلام(دین ) ومسلمانی(فرهنگ وتمدن)ازمنظرهای علم انسانی اجتماعی (تاریخ وجغرافیا،انسان شناسی و روانشناسی اجتماعی و بالاخص جامعه شناسی ) مایه توصیف فربه و فهم عمیق ازتکوین و توسعه و تعمیق اسلام و مسلمانی خواهد بود.مع الاسف ازاین حیث ما هم چنان نیازمند ادبیات غنی هستیم. اما بخشی ازمواد خام و نسبتا پرداخت شده برای تقویت غنای این ادبیات هم درمتن منابع حوزوی سنتی ما موجود است و هم از دل منابع دانشگاهی مدرن ما قابل استخراج و استنباط و استنتاج است .
باری به این منظورما به عنوان یک نمونه موردی،تلاش نموده ایم تا با ارجاع به داده های فراهم شده وبعضا تحلیل های غنی موجود درسخن رانی سال 1350 ه.ش مرحوم دکترعلی شریعتی،بانی - مروج جامعه شناسی اسلام و تشیع ، ذیل عنوان "حج " - بخش مربوط به مقاله مرگ پیامبر ( که شریعتی شفاهی مفاد آن را برای حاجیان حاضر درآن سخن رانی بیان می کند) تصویری تاریخی اجتماعی از رخ داد رحلت پیامبر اسلام ص برای تکوین فرمت جامعه شناسی تاریخی اسلام فراهم آوریم.
** الگوی طرح موضوع
به این منظور نگارنده سخت سعی نموده است تا بتواند ضمن وفاداری به داده های متن ارائه شده توسط مرحوم دکترعلی شریعتی، به صورتی متمایز از وی نیز تحلیل های خاص خود را عرضه نماید. بنابراین مخاطب رامتوجه می سازیم که این نوشتارنوعا طرحی مقدماتی و مبنایی است برای سایرآثاردیگری که می توان به این گونه با استناد وارجاع به سایرادبیات سنتی ومدرن درحوزه مطالعات اسلامی (اسلام شناسی واسلام پژوهی اعم از بومی و غربی ) تهیه نمود.
امیدوارم بشودچنین مورد پژوهی های جامعه شناسی تاریخی اسلام را وفق الگوی زیر در این زمینه ها نیز به کارگرفت:
1) "سرآغازها" (فرهنگ عرب جاهلی ، خرده فرهنگ دین حنیف،بعثت پیامبرص،هجرت پیامبروانصار ص به مدینه )
2) "رخدادها" ( غزوات پیامبرص،سریه ها ،جنگ های سه گانه حضرت علی ع،حادثه کربلا،فتح ایران)؛
3) "پدیده ها" (خلافت وامامت و سلطنت )؛
4) "مقاطع" (صدراسلام، دوره های خلافت – سلطنت امویان،مروانیان،عباسیان،دوره سلطنت اسلامی ایرانیان)؛
5) "فرایندها" (اسلام آوری اعراب جاهلی واعجام غیرعرب،اسلام گرایی موالیان)؛
6) "روندها" ( تبدیل نبوت – امامت به خلافت ، تبدیل خلافت به سلطنت ، تحریف اسلام عقیدتی معنوی اخروی به اسلام سیاسی نظامی امنیتی دنیوی ) .
7) "ساختارها" (امت وسطا ،اجتماع مدینه النبی )
8) "کنش ها" (مسلمان مجاهد،مسلمان عابد،مسلمان کاسب،مسلمان عالم،مسلمان ظالم ،مسلمان مظلوم،مسلمان عادل،مسلمان جاهل)
با توجه به این الگو،ماازمیان8 مولفه بالافقط به مولفه "رخداد"وازمیان 25 "مضمون موردی"بالافقط یک رخداد بس مهم اسلامی یعنی رخداد آخرین شب و روزمنتهی به رحلت پیامبراسلام ص را زین میان انتخاب نموده ایم وتلاش نموده ایم تا با نگاه جامعه شناختی تاریخی اسلامی آن را بازخوانی نماییم.
***تذکر تئوریک
نگاه جامعه شناختی تاریخی اسلامی برای ما دارای این معناها است:
الف) جامعه شناختی است به این معنا که می توان ومی باید به صورت جمعی ونه فردی،تاثیرشرایط،زمینه ها،شکل اجتماعی قالب وعوامل اجتماعی غالب درسرزمین وحی،جغرافیای جهان اسلام واجتماعات مسلمین را برمضمون اسلامی مورد بررسی نشان داد.
ب) تاریخی است به این معنا که مضمون اسلامی مورد بررسی به عنوان یک حادثه رخ داده درگذشته ای دورنسبت به زمان ما،از سرآغازش با مطالعه دقیق نحوه شکل گیری اش مورد توجه قرارمی گیرد.
پ)اسلامی است به این معناکهمضمون های مورد بررسیبا ظهوراسلام شکل گرفته اند وبه نوعی آغشته به تمدن و فرهنگ اسلامی اندوبه تبع کاملا ازصبغه وسبقه (رنگ،پیشینه،تجربه) اسلامی برخوردارند.
**** توصیف تصویرتاریخی رخ داد
برای نشان دادن داده های اصلی که دراین جا موردتحلیل ما قرارگرفته اندلازم است به شکل تاریخی رخ داد مورد بررسی مان نگاهی اجتماعی فرهنگی داشته باشیم.این شکل برای فهم مقدمات جامعه شناسی تاریخی اسلام،دست کم درمحدوده رخ داد رحلت پیامبر ص،که حادثه ای است زمینه سازبرای سایرحوادث تاریخی سیاسی فرهنگی اجتماعی بعدی درفرهنگ وتمدن اسلامی- بسیار ضروری و مهم است. درجدول خلاصه وار این مهم امده است.
|
فضای تاریخی رخ داد (مدینه) |
عمل فرهنگی رخ داد |
مصداق های مهم تاریخی اجتماعی رخ داد |
|
I. قبرستان بقیع |
سخن گفتن همراه با سلام به حال خوب مردگان و یاد آوری حال بد زندگان |
طلب برای کشته شدگان غزوه شکست خورده احد! ؛ تذکر به آمدن فتنه های تاریک به سمت اسلام ؟ |
|
II. درراه |
دستور راه انداختن سپاه اسامه برای نبرد با روم به همراهی شیوخ مدینه |
سرپیچی شیخین(عمروابوبکر )ازدستور پیامبر! برای همراهی با سپاه اسامه و ماندن آن دو درمدینه ؟ |
|
III. خانه عایشه |
اجازه اززنان اش برای آخرین ماندن درخانه عایشه |
گفتگوی ساده کوتاه با زنان اش |
|
IV. مسجد |
یادآوری اصحاب احد و بیان رسالت خود وسخن گفتن با مردم |
تذکرتوحید الاهی،ذکر شان بندگی خود، بیان اهمیت حق الناس،درخواست ازمردم برای ادای قصای خود وادای حق الناس،ذکر این که شحنگی وسرهنگی در شان و مقام پیامبران نیست ،توجه دادن به رسوایی های دنیا واخرت ،سفارش نیکی به انصار، اشاره به رویای صادقه خود درباره مدعیان کاذب نبوت،دعا برای فلاح و صلاح دین و دینای مردمان |
|
V. خانه عایشه |
دستورفراخواندن اصحاب اش جهت اخرین وصایا ؛ درخواست آوردن قلم و کاغذ برای نوشتن وصیت مکتوب خود ، غوغای شیخین و ممانعت از این عمل ، فشار به پیامبر برای شفاهی گفتن توصیه هایش ، خوانده شدن فاطمه الزهرا بنت النبی ع برای آخرین گفتگوها ، گفتن این که به ملکوت خداوند فراخوانده شده است ، و گفتن این که فاطمه اولین نفراز خاندانش است که به او خواهد پیوست، خواندن شعر ابی طالب برای پیامبر و منع پیامبر و گفتن به فاطمه جهت خواندن قرآن، نگرانی های عایشه از آخرین حضور و همراهی فاطمه الزهرا با پیامبر |
سفارش به شیوخ واصحاب خودبرای رعایت تقوای الهی ،توصیه به رعایت کا ر و حق مردم وفق قرآن،بیان دستورات موکد لازم درمورد نحوه تغسیل وتکفین ونماز میت وتدفین خود توسط خانواده اش ، تذکربه عدم شیون و ضجه و زاری و گزافه گویی در تعزیه بر او، توصیه به فرستادن صلوات برپیامبر تا قیامت و صلوات برمردم ازجانب او،متهم شدن پیامبر به هذیان گویی از سوی شیخین!؟، پرهیزدادن پیامبراز انجام غوغا ونزاع کردن شیوخ درحضورش!،فشار شیوخ و شیخین به پیامبر برای گفتن ماهیت وصیت آخرش!؟ |
|
VI. مسجد |
تذکرفتنه های آتی ، توصیه به رعایت احکام قرآنی ،توصیه به عدم تغییر ابدی حلال و حرام قرآن |
گفتن این که فتنه ها درحال آمدن است،تذکردوباره درباره رسالت اش ونیز لزوم رعایت درست حلال و حرام قرآنی ، رعایت حرمت ابدی رسالت وانجام سنت نبوی ، توصیه به وحدانیت توحید الاهی و عبادتگاه نکردن قبرپیامبران الاهی وقبرخود پیامبرص ، |
|
VII. خانه عایشه |
دعای آخردرباره سکرات مرگ خود وتنهاماندن با علی ع درآخرین لحظات |
خواندن مدام دعای نجات از سکرات الموت!،آخرین سکوت پیامبر وخواندن آخرین جمله او: " بل الرفیق الاعلی " |
ما درادامه این داده ها را ,با همین نگاه جامعه شناسی تاریخی تحلیل خواهیم نمود.
1. پیامبر ص در قبرستان بقیع مدینه
2. پیامبر ص در راه - میان قبرستان و خانه عایشه
3. پیامبر ص در خانه عایشه
4. پیامبر ص در مسجد مدینه
5. پیامبر ص در خانه عایشه
6. پیامبر ص در مسجد مدینه
7. پیامبر ص در خانه عایشه
مباحث درسی و کلاسی +گفتگوها و یادداشت ها و نوشتارها : (استفاده با ذکر منبع مجاز است) 