جایگاه مسجد مطلوب در شهر مدرن
(تفصیلی موسع از بحث ارائه شده در نشست تخصصی مسجد جمکران قم:31 مرداد 1395 )
سید محمود نجاتی حسینی
مدیربخش جامعه شناسی دین – موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران
http://www.jamkaran.ir/News/Photos/1/640/480/15313/_Y2A5870.JPG
(1 ) مقدمه بحث
مسجد راازمنظرهای مختلف می توان موردبحث قرارداد.به همین منوال طرح مساله درباره مسجد هم می تواند ازچند منظردیده شود.ازاین حیث درخصوص عنوان انتخاب شده ازسوی مدیران برگزار کننده نشست تخصصی جایگاه مسجد مطلوب درشهرمدرن(اداره پژوهش وانتشارات مسجد جمکران قم ) مقدمتا ناگزیرازطرح چند نکته هستم :
- وقتی ازمسجد مطلوب صحبت می شود قاعدتا موضوع مسجد نامطلوب ازنظر اجتماعی هنری فرهنگی هم قابل طرح است،که لازم است دربحث ما نیز این ها دیده شود.
- وقتی ازشهر مدرن صحبت می کنیمنمی توان ازرقیب و همتای تاریخی آن یعنی شهر سنتی ، دراین جا شهر اسلامی، بحث نکنیم .
- به همین طریق برای بحث از جایگاه مسجد مطلوب در شهر مدرن کنونی پس لازم است که هم زمان از جایگاه مسجد مطلوب درشهر سنتی اسلامی تاریخی هم صحبت به میان اید،هم برای مقایسه های فرهنگی اجتماعی ، وهم برای دادن راهبرد و هم برای ذکر خیراز یکی از مهم ترین نهاد – سازمان های موثر درتاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی.
- با توجه به نگاه ترکیبی ما در زمینه مسجد که هم جامعه شناختی است وهم الاهیاتی و هم اجتماعی است وهم تاریخی؛لذا تمام تلاش من این خواهد بود که بحث در باره مسجد مطلوب را از منظر جامعه شناسی فرهنگی تاریخی دین ارائه دهم.
- ازاین لحاظ عمده داده های مورد استفاده ما اجتماعی فرهنگی تاریخی هستند .
(2 ) چند داده الهیاتی کلامی درباره سرشت و سرنوشت مسجد درتاریخ اسلام
از جمله داده های مهمی که درباره وضع موجود و مطلوب مسجد دراسلام قابل استناد و نیزتامل وتفکراست،آیات واحادیث مرتبطی هستند که به طرزی دقیق به سرشت حقیقی و سرنوشت واقعی مسجد در تاریخ و تمدن اسلامی اشاره می کنند. به نظر ما این آیات واحادیث موثق می تواند حتی مبنایی باشند برای ارائه سرخط هایی درنظریه های مطالعات اجتماعی مسجد .
الف) قرآن و تذکارراجع به ماهیت متعالی مسجد به خاطربازتولید مفهومی امرمقدس
از آیه شریفه 114 از سوره مبارکه بقره (ومن اظلم ممن منع مساجد الله ان یذکر فیها اسمه و سعی فی خرابها ....) ]کیست ستمکارتر از ان کس که از بردن نام خداوند درمساجد خدا جلوگیری کرد وسعی درویرانی ان ها نمود....[ به نوعی می توان این قرائت را داشت که مسجد مایه تولید الاهیات امرمقدس است و لذا تلاش برای ممانعت از این امرنوعی ظلم به خود - دیگری است .
ب) قرآن و تذکار راجع به لزوم مومن بودن سازندگان و باشندگان مساجد
از آیه شریفه 18 سوره مبارکه توبه (انما یعمرمساجد الله من امن بالله والیوم الاخر واقام الصلوه و ایتائ الزکوه ولم یخش الا الله) ]مساجد خدا را تنها کسی اباد کند که به خدا و روز قیامت ایمان اورده ونمازرا برپا دارد وزکاتش را نیز بپردازد و جزا زخدا نترسد [به تصریح این تعبیر برداشت می شود که سازندگان مسجد باید خود هم اهل ایمان باشند و هم اهل مسجد . زیرا مسجد صرفا یک سازه معماری هنری معمولی مانند سایر بناهای تمدنی نیست که سازندگانش فقط باید پول و مهارت داشته باشند!
ج) نهج الفصاحه ( سخنان منسوب به رسول الله ص ) و اهمیت مسجد و اهل مسجد
درچند بند زیربه خوبی می توان ازفحوای نهج الفصاحه به نوع نگاه عمیق و دقیق پیامبراسلام ص به مسجد واهل آن پی برد.
- تنازل بازار و تعالی مسجد: بند71 (احب البلاد مساجدها و ابغض البلاد اسواق ها ] بهترین بناهای شما مساجدتان است و بدترین شان بازارها یتان[)
- مسجد به مثابه خانه تقوی : بند 3083( المسجد بیت کل تقی )
- لزوم تعلق قلبی به مسجد : بند 1731 (رجل یعلق قلبه بالمساجد)
د) نهج البلاغه (سخنان منسوب به امام علی ع ) وپیش بینی ناگواربرای افول معنوی فرهنگی مساجد جهان اسلام
حکمت 396 نهج البلاغه حاوی تلخ ترین پیش بینی هوشمندانه ای است که مومنی فرزانه و مجاهدی فرهیخته همانند حضرت امیرع می تواند داشته باشد:(...یاتی علی الناس ....] روزگاری خواهد امدکه درآن از اسلام جز اسمی و از قران جز رسمی باقی نخواهد ماند .... [ ( مساجد هم عامره من البناء و خراب من الهدی ) ] درآن دوران ظاهرمساجدشان آباد است وآبادان ؛اما باطن مساجدشان ازحیث هدایت مردمان ،گویی از بیخ و بن خراب است [ (... سکانها و عمارها شر اهل الارض ... منه تخرج الفتنه )] ... در این هنگامه سازندگان و ساکنان این مساجد شرترین مردمان اند ... و ازاین مساجد فتنه بلند خواهد شد [
باری با توجه به این نوع داده های عقیدتی می توان به استنباطاتی رسید که برای فهم معرفتی شان معنوی فرهنگی مساجد درجهان اسلام سودمند است.از جمله به این نکته ها می توان رسید که :
- معماری وزیباشناسی ظاهری مساجد حاشیه های مسجد سازی است؛ لذا آن چه درمتن مسجد حایزاهمیت است باز تولید عقیدتی و معنوی توحید وتعبداست .
- صرف رفتن عادتی وتشریفاتی وشعایری به مسجد کفایت نمی کند؛اهل مسجد باید تعلق قلبی به اداب و سنت های توحیدی مسجدی داشته باشند .
- مخاطراتی بحرانی پیش روی مسجد است که مهم ترین آن تقدس زدایی و خدا زدایی از مسجد است ؛ ولی درعوض می توان شاهد دنیاگرایی و روشن کردن فتنه سیاست بازی در مساجد بود .
*با این وصف اکنون می توان گام مطمئن تری برداشت وبه امر واقع مسجد در یک اجتماع اسلامی معاصر پرداخت.
(3 ) واقعیت اجتماعی مسجد در ایران معاصر و مخاطرات پیش روی آن
به نظر می رسد وضع وموقع کنونی مسجد درایران دردهه نود هجری شمسی را می توان به صورت یک سکه دو رویه دید : رویه ای امیدوار کننده و رویه ای نگران کننده.
الف) رویه امیدوارکننده
آن چه باعث می شود نسبت به مسجد امیدوارشویم چهار اتفاق خوشایند است : "منتظم شدن اداره محلی مساجد"(مانند داشتن هیات امنای محلی مردمی، داشتن امام جماعت نسبتا ثابت به عنوان ریاست هیات امنا ، داشتن اسپانسرهای مالی و ... ) ؛ "رسانه ای شدن مساجد " ( جریان سازی در فضای مجازی به نفع مسجد ، استفاده از رسانه های دیداری چاپی برای ترویج مساجد مانند رادیو مسجد، ماهنامه مسجد و ... )؛" تحقیقاتی شدن مسجد " ( تبدیل شدن مسجد از یک منبع تحقیقاتی به یک سوژه پژوهشی در علوم اجتماعی ،شکل گیری رو به رشد مطالعات فرهنگی و اجتماعی مسجد ،شکل گیری مراکز مطالعات مسجد مانند نمونه جمکران در قم ) ؛ "سازمانی شدن امور مساجد " ( این که در سازمان تبلیغات اسلامی نهادی ذیل عنوان مرکزرسیدگی به امور مساجد شکل گرفته است ،فارغ از مشکلات بروکراتیکی آن ) .
ب) رویه نگران کننده
اما آن چه مایه نگرانی است هم میزان مسجد روی مردم است و هم تاثیراتی است که ناشی ازسیاست ورزی حاکمیتی و دولتی و هم چنین نوع سبک زندگی شبه مدرن شده شهری مسلمینی است که یا خود چند دهه پیشتر اهل مسجد بودند و یا نسل جوانی هستندکه پدران و ماداران انان پیشتر مسجدی بودند.به هرصورت مساله این است که کاهش میزان کمی رفتن به مسجد خود می تواند شاخصی اجتماعی فرهنگی برای سنجش کاهش اهمیت مسجد درزندگی روزمره ما باشد ، خصوصا برای کلانشهری مانند تهران و شهرهای بزرگی مانند مشهد،شیراز،اصفهان،تبریز، اهواز .
به نمونه وفق اخرین پیمایش ملی در دسترس (دکترعباس کاظمی وهمکاران: پیمایش ملی دین داری ایرانیان 1390 ؛ با جمعیت نمونه 18 هزار نفر ؛ سازمان تبلیغات اسلامی ) دامنه حضور در مساجد در سطح کشور در بهترین حالت بین 30 تا 25 درصد بوده است .سهم خواندن نمازجماعت در مساجد برای کسانی که گزینه های "همیشه و زیاد" را انتخاب کرده اند فقط 25 درصد بوده است (سایر امارهای مرتبط درسال 1390 به این قرار بوده است :6درصد اعتکاف درمسجد ؛ 19 درصد شرکت درجلسات مذهبی درمساجد ؛30 درصد دعا خوانی درمساجد).
باری به نظرمی رسدارتقای این نوع شاخص های مسجد می باید دردستورکار برنامه ریزی توسعه فرهنگی مسجد روی واقع شود.
اما اجازه دهید ازاین شاخص ملموس و محسوس به سمت شاخص هایی برویم که کشف ان ها چندان راحت نیست ،اما پیامدهای ان ها روی نزول رفتن مردم به مسجد موثر بوده است . به نظر ما این ها مخاطراتی هستند که پیش روی مساجد ما قرار گرفته اند و اگربه خوبی تدبیر نشوند می توانند سرنوشت مسجد را در نگران کننده تر از امروز کنند.
1.مردم زدایی از مساجد (مسجد خانه خداست. خانه خدا نیز ازآن مردم است. پس خانه خدا را باید به مردم برگرداند. مردم باید حس تعلق وجودی به مسجد داشته باشند. باید مردم در مسجد ازامنیت وجودی برخوردارباشند.طبقه بندی اجتماعی مردم درمسجد ومبنا قرار دادن پرستیژاجتماعی برای ورود وحضوردرمسجد وحتی انحصاری شدن فعالیت داوطلبانه برای مسجدمانع مردم گرایی درمسجد است.لذا نفی مبنا قراردادن قشربندی اجتماعی مردمان درمسجد ضروری است. ازحیث صوری نیزشبانه روزی بودن مساجد باید دراولویت باشد. بسته بودن دائمی و باز بودن مقطعی مساجد کارساز نیست).
2.تقدس زدایی ازمساجد(مساجد محل ارتباط با امرقدسی اند. این قداست ازطریق معماری و فرهنگ متجلی درمسجد حفظ می شود. حفظ حرمت این قداست هم با مسجد روندگان است و هم با متولیان مسجد.پرداختن به اموری غیرازامور مقدس د رمساجد می تواند به روح معنوی و قدسی خانه مردمی خداوند اسیب وارد نماید. ذکر دنیا در مسجد و ترویج امور دنیایی می تواند ازمسجد تقدس زدایی کند)
3.فرهنگ زدایی ازمساجد(درتاریخ اسلاممساجد دو شان فرهنگی داشتند:شان تولید ادبیات "معرفتی" مانند فلسفه ودانش تجربی و دو دیگرشان"عقیدتی" یعنی تولید معارف دینی مانند الهیات و کلام و حدیث و.../ به این صورت اولین موج تولید فرهنگ علمی معنوی محصول ، البته قبل ازجدایی فیزیکی مدارس از مساجد،برعهده مسجد بوده است .اما امروزه ما توقع داریم که مسجد دست کم درحوزه تولید فرهنگ معنوی مانند مباحث الاهیاتی نو و نیز فلسفه دین وفلسفه علم هم چنان موثر باشد.با تاسف باید گفت مسجد دراین باره بسیار دچارکم کاری شده است.لازم است دوباره سنت حسنه تولید وترویج فرهنگ علمی متناسب با الاهیات توحیدی دردستور کار مساجد قرار گیرد)
4.مدنیت زدایی ازمساجد (روزگاری سنت حسنه دیگری نیز درمسجد رواج داشت و آن تربیت فرداجتماعی متعهد به اجتماع محلی و امت اسلامی بود،ان چه امروزه "شهروند" می نامیم.این وجه ازکارمسجد با خدمات علم المنفعه سروکار داشت ،از رسیدگی به امور یتیمان و زنان بی سرپرست تا مساکین و مسافران اواره و فقرا و اطعام و تهیه پوشاک و سرپناه .یه عبارتی مسجد یک دولت رفاه بسیار کوچک بود در حدامور محلی و محله ای .اما امروز به لحاظ سیطره بازار و مادی گرایی ومصرف گرایی خود مساجد نیازمند کمک اند! .به هر حال لازم است مساجد درحد مقدورات فرهنگی وبنیه اقتصادی شان هم چنان به تربیت "شهروند دینی" که مسئول و متعهد باشد بپردازند.)
*با این وصف اما کار مسجد برای بازگشت به دوره طلایی خود چندان راحت نیست. زیرا وضع اجتماعی فرهنگی ونیزاقتصادسیاسی کنونی جامعه،که ناشی ازمدرنیته است،اقتضائاتی شگرف و پیچیده دارد که برای ادامه حیات مساجد،به عنوان سازه های تاریخی سنتی اسلامی،بسیار تعیین کننده است.درزیربه برخی ازاین ها خواهیم پرداخت ونشان خواهیم داد این ها چه چالش هایی برای ادامه حیات مساجد در"شهرمدرن" ایجاد خواهند نمود.
(4)شهرمدرن وچالش های مساجد سنتی
امیدوارم بتوانم آن چه دراین زمینه قابلیت بحث را دارد طی چند نکته به صورت فهرست واربیان کنم .
1. شهرمدرن محل فرد گرایی وعرفی شدن و نیزعقلانیت گرایی در زندگی روزمره است .
زین سبب شهرنشینان بنا به مقتضیات شهرمدرن آدمیانی خواهند بود مقتصد و محاسباتی و خواهان کم ترین هزینه و بیشترین منفعت. انان هم چنین حسب مشرب عرفی گرایی که فهم جهان آخرت را منع و سخت می کند بیشتربه دنبال بهشت ساختن زندگیشان د رهمین دنیای خاکی مدرن هستند.با این اوصاف مسجد باید بتواند :
- برفردگرایی مسلمین چیره شود،
- با تقویت بینش الاهیاتی شان فهم ازجهان آخرت را برایشان اسان نماید ،
- به آنان بیاموزاند که قاعده دینی" الدنیا مزرعه الاخره " به معنای هزینه نمودن دنیوی برای منفعت بردن اخروی است .
2. شهر مدرن وفق آرای شهرشناسان و معما ران بنام (لوکوربوزیه، هانری لوفور، ابنزر هاوارد، کوین لینچ ، لویس ممفورد، اوارد سوجا ....) دارای سه کارکرد تفریح – کار- سکونت است.
به عبارتی این معماران از شهر مدرنی که می سازند تنها همین سه توقع را دارند.با این وصف مساله این است که در معماری و شهرسازی مدرن چه فضا و محلی برای عبادت و امور معنوی دیده شده است ؟ به نظرمن هیچ فضایی در شهرسازی مدرن برای کارکرد چهارم شهریعنی عبادت وامور معنوی به صورت خاص پیش بینی نشده است!لذا لازم است تا مسجد فضای فرهنگی معنوی برای خود درمعماری– شهرسازی مدرن اسلامی بیابد.اما پرسش این است چگونه این امرممکن می شود.به نظر می رسد با ترفندهای معماری مدرن می توان مسجد را دردل دو کارکرد" کار- تفریح " گنجاند. به طوری که درکنار تخصیص اوقاتی اززندگی تفریحی و کاری روزمره مردمان مدرن به امور معنوی و عبادتی می توان فضاهای مسجدی را بازسازی و بازتولید نمود. این تنها راهیست که عجالتا برای غلبه معماری وشهرسازی مدرن به ذهن می رسد.آن چه گفته شد البته نافی وجود مساجد مدرن درشهرهای مدرن امروزین نیست.منظورما توزیع مدرن فضایی مسجد دربناهای مدرن شهری است ورنه وجود فیزیکی بناهایی با عنوان مسجد در دل فضاهای شهری مدرن نادیده گرفتنی نیست .
3. ازمنظر شهرسازی مدرن،نشانه های شهری (مانند یک میدان معروف ،یک خیابان تاریخی ،یک بنای یادبود خاص و ...) معرف هویت متمایز و ممتاز آن شهراست (مانند حرم رضوی ع برای مشهد ، میدان آزادی ولاله زاربرای تهران،برج ایفل برای پاریس،برج پیزا برای رم ،میدان نقش جهان برای اصفهان و ...).ازاین حیث مساجد شهری باید بتوانند درفضای رقابتی که میان نشانه های شهری وجود دارد وبا تجمیع نمادهای معنوی و خصایص معماری شان تبدیل به نشانه های شهری بی بدیلی شوند که هویت آن شهر را برای ساکنین و مسافران می سازد.
4. شهرهای مدرن ازحیث اجتماعی،شبکه فضایی ازکنش ها وساختارها ونهادها هستند.منظوراین است که درشهرهای مدرن صرفا یک فضای معماری فیزیکی وکالبدی قابل مشاهده نیست بلکه دردل این فضاها شما می توانید محتواهایی را بیابیدکه ناشی ازکنش های اقتصادی سیاسی فرهنگی اجتماعی اخلاقی مردمان شهرنشین است. برای نمونه داد وستد،جروبحث،همکاری، ستیزه و نزاع ، رقابت،نقد ونظر،جرم وجنایت وامثالهم بخشی ازمحتواهای شبکه شهری مدرن هستند.زین روی مساجد درشهرمدرن باید بتوانند در دل این شبکه به کنش سازی معنوی وکنش گری عقیدتی روی اورند. احتمالا این امر در دو جهت میسر خواهد بود :
- این که مسجد به عنوان یک فضای فرهنگی معنویت سازکلیت شبکه را تحت تاثیر قراردهد(به طوری که تمامی کنش های شهری متعارف ازاقتصاد وسیاست شهری تا اخلاق وفرهنگ وحقوق شهری رنگ وبوی دینی بگیرند).
- این که مسجد به عنوان یک فضای فرهنگی معنویت گرا،فضایی ممتاز ومتمایز برای خود درکنار فضاهای دیگرفراهم نماید(به صورتی که کنش های معنوی وعقیدتی هم تراز با سایرکنش ها در شهربازتولید شود ).
5.در شهر مدرن متاخر (منظورهزاره سوم میلادی است – سالهای 2000 میلادی به بعد) به گفته جامعه شناسان شهری معاصر "فضای جریانها " جای " فضای مکانها" را گرفته است .به عبارتی جریان سه گانه اطلاعات – پول- قدرت (به اصطلاح قرانی آن : ملاء- مترف – رهبان / زر- زور – تزویر) بر شهر مدرن متاخر مسلط شده و تمامی ساختارها و مکان ها و رفتارهای شهری را تغییر داده است .با فرض صحت چنین ادعایی این مساله مطرح می شود که مسجد مدرن ومسجد شهر مدرن و حتی مسجد سنتی رها شده د ر شهر مدرن درکجای این"فضای جریانها " جای دارد یا باید جای داده شود؟ .به نظرمن لازم است دراین بستر مسجد دو راه در پیش گیرد:
- جریان سازی معنوی برای غلبه بر سلطه وهژمونی بازار و سیاست
- جریان سازی عقیدتی برای ترویج و تسری اخلاق– معنویت– مدنیت به جریان روابط قدرت- پول- اطلاعات .
6. درشهرمدرن هم افزایی فضایی از"مکان- زمان- روابط" وجود داردکه باعث می شودتا رفتارهای شهری شکل گیرد.به عبارتی همه عملکردهای شهری (اعم ازعملکرد مدیریت شهری ،شهرداری ،شوراهای شهری وسایرمقامات شهری منتخب ومنتصب)ورفتارهای شهری مردمان(اعم از اقتصادی،فرهنگی،سیاسی،حقوقی)تابعی است ازنحوه ترکیب این سه عنصر(مکان-زمان- روابط).زین روی پرسش این است که مسجد دراین هم افزایی چه باید انحام دهد:
- مسجد بایدازطریق پراکنش جغرافیایی متوازن درسطح شهر مدرن بتواند همه مکان های دسترسی شهری را تحت پوشش خود داشته باشد
- مسجد باید با منطقه بندی زمانی مستمر همه زمان های شهری (سحر،صبح، ظهر،عصر، غروب ، شب ،نیمه شب) را زیر چتر معنوی خود قرار دهد.
- مسجد باید بتواند با تسلط بر زمان و مکان شهری به شرح بالا هم روابط شهری مردمان وهم خصایص ساختاری نهادها و سازمان های شهری را از لحاظ امر معنوی متاثرسازد.
7.فضاهای شهری(به گفته هانری لوفور، فیلسوف شهر) محصول دوچیزند:" تجربه حافظه تاریخی کنش گران " و " تجربه زیسته روزمره کنش گران".از این لحاظ مساجد باید بتوانندهم زمان دو نقش شهری مهم را ایفا کنند:
- مسجد به عنوان یک سازه معماری وتاریخی باید نقش میراث فرهنگی رابرای شهرداشته باشد.این امرهم مستلزم حفظ مساجد قدیمی است وهم منوط به این است که بنا ومصالح مساجد ملهم ازمعماری سنتی باشد .
- مسجد باید بتواند سهمی مهم درتجربه زیسته کنش گران شهری درزندگی روزمره شان داشته باشد.این امرمیسرنمی شود مگراین که مردمان شهری بخشی از زمان – مکان- رابطه شان را در مسجد سپری کنند.
باری با این اوصاف اکنون داده های بهتری دراختیا رداریم برای این که بتوانیم تصویری ازیک وضع مطلوب مسجدی ترسیم کنیم.
(5) چند پیشنهاد برای بهینه نمودن شان مسجد درشهر مدرن
فهرست وار و بدون مقدمه به سراغ این پیشنهادات می روم.
1.ترمیم جایگاه فضایی مساجد.
دردسترس بودن مسجد (شبانه روزی وپرتسهیلات )؛گشوده بودن مسجد (تنوع در پذیرش همه سلایق و همه گروههای اجتماعی )
2. ترمیم جایگاه فرهنگی مساجد.
"مصرف مسجد "به عنوان یک کالای فرهنگی (لازم است مصرف مسجد ورفتن به مسجد درسبد کالای خانوارقرار گیرد)؛تولید کالاهای معنوی اخلاقی توسط مسجد ( مسجد باید محلی برای تولید دانشهای الاهیات ،اخلاق، کلام باشد)؛تولید مهارت های مدنی (مسجد باید مهارت های شهروند شدن را تعلیم دهد:مانند حس مسئولیت پذیری، پاسخ گویی ،تعهد به تعاون،کمک به نیازمندان و ....) .
3. ترمیم جایگاه اجتماعی مساجد.
تقویت حس تعلق به اجتماع مسلمین(این که مسجد بتواند درخدمت هم بستگی اسلامی میان سنی و شیعه و عرب و عجم و ترک و... باشد .دوری ازتفرقه ونفرت پراکنی مذهبی قومی باید دردستور کار مسجد قرار گیرد) ؛تقویت نسبت خود- دیگری(با تقویت حس شهروندی دینی میتوان بر مشکلات ناشی از فردگرایی و خودخواهی های فردی ومنفعت طلبی های لجام گسیخته و قوم مداری که مضر به حال اجتماع است دوری نمود )؛تقویت اعتماد اجتماعی و سرمایه اجتماعی ( مسجد باید بتواند به اتکا به سنت نبوی ص و سیره علوی ع حس اعتماد به شریعت گرایی سازنده را درمیان اهل مسجد تقویت نماید.مسجد رفتن میتواند یک سرمایه اخلاقی معنوی باشد برای توسعه سرمایه اجتماعی در اجتماع ) .
مباحث درسی و کلاسی +گفتگوها و یادداشت ها و نوشتارها : (استفاده با ذکر منبع مجاز است) 