خطبه ایدئولوژیک فدک و تکوین گفتمان فاطمه
خلاصه گفتگو درنشستی به مناسبت یادبود زاد روز وفات فاطمه (س)
( پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم/ 4 شنبه 11 اسفند 95 : ساعت 14 تا 16 )
سید محمود نجاتی حسینی (مدرس جامعه شناسی دین )
*
- § اشاره
برای شناخت یک چهره تاریخی موثرراهی نیست جزشخصیت شناسی او. درشخصیت شناسی نیزبه معنای مدرن آن شما راهی ندارید جزآن که به قول(متن)وفعل(زندگی)آن شخصیت مراجعه نمایید.برای شناخت فاطمه الزهرا اما علاوه براین ها ، پیچیدگی های تاریخی خاصی نیزوجود دارد که مستلزم فراتررفتن ازاین قواعد متعارف شخصیت شناسی است.لذا رویه ای که ما مناسب می بینیم برای این که بتوان به شناخت تقریب به واقعیت از شخصیت و منش و کنش وبینش وروش فاطمه پی برد این است که:
اول.ازطریق خطبه فدک که منسوب به فاطمه است (ودراولین زمانهای پس از وفات پیامبراسلام محمد ص درمسجد مدینه و درحضوراکابروشیوخ وزنان مسلمان صحابه به طرزی عقیدتی انتقادی بیان شده است ) و به طرزی گفتمانی هم قول و هم فعل فاطمه است را فهم کنیم .
دوم .برای شناخت تاثیرتاریخی ونتایج تاریخی زیست اندک فاطمه پس ازوفات پیامبر ص واهمیت مقام و شان وی لازم است باردیگر به خطبه 202 نهج البلاغه علی ع مراجعه شود تا ازطریق لحن رتوریک سیاسی علی ع به هنگام دفن فاطمه الزهرا هم ماهیت تضاد ایدئولوژیک فاطمه با امرخلافت و هم وفاق ایدئولوژیک فاطمه با امامت مشخص شود.این خطبه به نوعی تصویری فشرده سرنوشت تراژدیک فاطمه دردوران پساپیامبر رانیز نشان می دهد.
- § خط سیرهای گفتمانی خطبه فدک
به این منظورخطبه فدک با حس و حال ایدئولوژیک وگفتمانی بازکاوی و بازخوانی شده است.با این اوصاف ما می توانیم درمتن خطبه فدکاین خط سیرهای " معرفتی - عقیدتی - سیاسی "را ملاحظه نماییم که حضرت فاطمه دراین خطبه مستندات آن را فراهم نموده است.
1- الاهیات (تشریح توحید وخلقت )
2- کلام (توجیه مدلل و مستدل نبوت و رسالت وامامت)
3- امت شناسی(تذکر وظایف تاریخی عقیدتی مسلمین پس از پیامبر)
4- فلسفه اجتماعی دین(بیان تاثیرات وکارکردهای دین داری ودین اسلام برای ادامه حیات اجتماعی مسلمین)
5- فلسفه تاریخ اسلام (بیان سرشت وسرنوشت پیشا اسلام اعراب ونتایج انحراف از اسلام )
6- نقد سیاسی اجتماع مسلمین ( تذکر دادن نسبت به وقایعی مانند نقض عهد با نبوت و امامت و خاندان رسالت )
7- نقد سیاست خلافت و فساد مسلمین ( بازخوانی تضییع ظلم رواداشته بر اهل بیت پیامبر توسط رژیم خلافتی حاکم ودر خطاب ویژه به رییس رژیم وقت – ابوبکر خلیفه اول )
- § پی نوشت
درکناراین خط سیرها،که مانند نقطه های ارشمیدسی عمل می کنند وگفتمان فاطمی را به ایدئولوژی علوی و نهایتا تشیع و امامت متصل می کنند ،بخش های تکمیلی دیگری نیزدرخطبه فدک قابل ملاحظه است که ناظر به مناظره و دیالوگ فاطمه و ابوبکر خلیفه اول و صاحب منصب مخاطب خطبه وحاضر درمسجد مدینه (محل تولید خطبه فدک)است(البته در این جا لحن متین ومودبانه خلیفه اول خطاب به فاطمه دیده می شود درعین حالی که تلاش می کند تا فاطمه را قانع و مجاب سازد؛اتفاقی که ابدا نمی افتد ! وفاطمه ازنو به محاجه ومعارضه با خلیفه می پردازد!).
(پس ازاتمام خطبه و بازگشت فاطمه به منزل ) خط سیررادیکال فاطمه نیزدرمواجهه انتقادی خشم گینانه با علی دیده میشود ! فاطمه علی را با عباراتی این چنین مورد خطاب و عتاب قرارمی دهد!:
((ای پسرابوطالب گوشه نشین شده ای ... تو شیرمردی بودی که گرگان را درهم شکستی در حالی که امروز در به روی خود بستی ....ایا نمی توانی گوینده ای را از گفتاربیهوده اش باز داری و یا با ابطال باطل نفعی و فایده ای به من عاید گردانی ؛ چرا که قدرت حمایت از خود ندارم ...))
- § سنتز بحث
به نظرنگارنده کلیت خطبه فدک به شرح موصوف نشان می دهد که قضیه فدک تنها نشانه ونمادی و دالی است برای گفتمان فاطمه ، تا بتواند:
1- کلیت سیستم و سیاست خلافتی وقت را به چالش بکشد 2- سپس از خلافت مشروعیت زدایی نماید 3- تا بتواند حقانیت امامت علوی را بعد از پیامبر تثبیت نماید .
مباحث درسی و کلاسی +گفتگوها و یادداشت ها و نوشتارها : (استفاده با ذکر منبع مجاز است) 