برای دانشجویانم

دانشگاه آزاد اسلامي – تهران مركزي/ دانشكده مطالعات رسانه

 طرح  درس : " نظريه  فرهنگي "

( كارشناسي ارشد مطالعات فرهنگي و رسانه: ترم بهمن  1397 )

مدرس : سيد محمود نجاتي حسيني(خراساني)

 www.for-mystudents.blogfa.com

nejati.hosseini@gmail.com

t.me/@smnejatihosseini

Cell phone / 0912-2045262

********************

*اشاره 

طرح درس"نظريه فرهنگي" براي دانش جويان ارشد مطالعات فرهنگي و رسانه  تدوين و مبناي  تدريس قرار گرفته است.به منظورتقويت دانش فرهنگي دانشجويان چند متن تخصصي نيزجهت آشنايي نظام يافته با "جهان نظَريه هاي فرهنگي" برمبناي طرح درس ترسيم شده توسط مدرس معرفي شده است .با توجه به اين كه متون معرفي شده و بحث شده در كلاس هركدام ازمنظر خاصي براي شناخت جهان نظريه فرهنگي كاربرد دارند،لذا اين معرفي مانند يك فرايند متوالي ومنتظم ونظم يافته بايد ديده شود تا دانشجوي كلاس نظريه فرهنگي بتواند حتي درمقطع دكترا نيزازاين اطلاعات بهره كافي را ببرد.به اين منظورتلاش شده است تا تلفيقي ازطرح درس ومنابع معرفي شده درفرمت يك سيرمطالعاتي منسجم و منطقي به دانشجو و كلاس ارائه شود.اين نكته نيز قابل ذكر است كه با توجه به مشكلات فهم متون به زبان اصلي براي دانشجوي ايراني درنهايت تلاش شده تا متون فارسي شده موجود به دانشجوي فارسي زبان معرفي شود ؛هرچند براي دانشجوياني كه آماده  فراتر رفتن از اين منابع فارسي شده  محدود هستند  هم چنان خواندن متون مرتبط تخصصي متعدد و متنوع موجود به زبان اصلي – خصوصا انگليسي – توصيه مي شود.علاوه براين منابع،بخشي ازمباحث كلاس نيز روي وايت برد ترسيم و درگروه تلگرامي  دانشجويان كلاس آمده است .

*

(1 ) طرح درس  نظريه فرهنگي

الف- ماهيت نظريه  theory

([ازمنظر"فلسفه علم" و"فلسفه هاي علوم انساني و اجتماعي" ]نظريه = مجموعه اي است منتظم ازگزاره هاي تاييد شده نسبي كه به نحوي لوژيك، متديك وسيستماتيك براي توصيف،تبيين وتفسير"جهان طبيعي" – فيزيكي شيميايي زيستي – و"جهان انساني" - اجتماعي فرهنگي اقتصادي سياسي حقوقي اخلاقي – به كارمي روند) .

ب- كاركردهاي استراتژيك نظريه هاي جهان انساني

(نظريه هاي اجتماعي فرهنگي،آن گونه كه درانسان شناسي وجامعه شناسي رايج اند،داراي چند "كاركرد"مهم اند:

• ازحيث آناليتيك يا "تحليلي" : توصيف كننده خصايص ساختاري و كنشي جهان اجتماعي فرهنگي اند؛تببين كننده چرايي رخ دادهاي اجتماعي فرهنگي اند؛چگونگي رخ دادها و مكانيزم هاي اجتماعي فرهنگي را بيان مي كنند؛ توضيح  دهنده "علل"causes – مكانيزم هاي بيروني تاثير گذار- و" دلايل"reasons – مكانيزهاي دروني تاثير گذار– رخ دادن ساختارها و كنش ها هستند.نظريه هاي فرهنگي اجتماعي«اميل دوركيم،ماكس وبر،گئورگ زيمل" نمونه هايي كلاسيك و درخشان است ازاين كاركرد .
•  ازحيث نرماتيو يا "هنجاري": نظريه هاي اجتماعي فرهنگي ارزيابي ارزشي اخلاقي از وضع موجود جهان اجتماعي فرهنگي به دست مي دهند؛ ازروال و روند و فرايندهاي رخ دادن كنش ها و شكل گيري ساختارها انتقاد مي كنند؛ تلاش مي كنند تا طرح ها و رويه هايي مناسب براي بهترشدن جهان اجتماعي فرهنگي ارائه دهند.نظريه درخشان «كارل ماركس » نمونه اي است از نظريه هنجاري كه منتقد نظام و جامعه سرمايه داري است و ضمن آن الگوهايي هم براي حل اين مساله در قالب شكل بندي هاي جامعه و نظام "سوسياليزم و كمونيزم " ارائه مي دهد.
• ازحيث پراتيك يا "عمل گرايانه" : نظريه هاي اجتماعي فرهنگي نه تنها هنجاري  و تحليلي اند ، بلكه بنا به خصايص ذاتي واقتضايي كه دارند به سمت تجويز و دخالت عملي درتصحيح جهان اجتماعي فرهنگي هم سوق داده مي شوند.ازاين حيث مهم ترين تجلي نظريه هاي فرهنگي درعمل "بازانديشي "reflecting است،به اين معنا كه نظريه هاي مطرح در يك چرخه ديالكيتكي هم برواقعيت هاي جامعه و فرهنگ تاثيرمي گذارند وبه دگرگون شدن آن ها كمك مي كنند وهم اين كه دگرگوني ها ي رخ داده را وارد نظريه هاي اجتماعي فرهنگي مي كنند ودرباره آن ها مي انديشند.اين چرخه هم چنان درنظريه هاي فرهنگي اجتماعي به طرزي پويا ادامه دارد.مهم ترين نمونه هاي مدرن اين نظريه ها را مي توان شامل نظريه فرهنگي اجتماعي" پست مدرن و فمنيزم " دانست .جهان اجتماعي فرهنگي زنان بيش و پيش ازگذشته تحت تاثير نظريه – استراتژي فمنيزم قرارگرفته و به همان اندازه دگرگوني هاي رخ داده نيزوارد نظريه پرازي فمنيستي شده است .نمونه آن وجود نسل هاي مختلف وورژن هاي متنوعي است از"فمنيزم ها"ازجمله:«فمنيزم هاي راديكال،ليبرال، سوسيال،ماركسيست، سياه، سفيد،پسااستعماري، پست مدرن ، ليت مدرن ،اسلامي و...».به هم چنين رفتارهاي فرهنگي فمنيستي ماب مانند لزبيانيزم، گييزم ، ترانسكسواليزم و ...نيزنمونه هايي هستند كه به تاثير از نظريه هاي فمنيستي در جهان اجتماعي شكل گرفته اند .در مورد پست مدرنيزم نيز مي توان به اثرات ناشي از آراي پست مدرني در بازانديشي هنر ها و ادبيات و فيلم وموسيقي  ومعماري و نيز رفتار و زبان بدني اشاره نمود.  

• خاستگاه نظريه هاي جهان انساني

( اين كه محل ظهور وبروز نظريه ها ي اجتماعي فرهنگي چيست و كجاست، ونظريه ها ي اجتماعي فرهنگي چگونه شكل گرفته اند هميشه محل توجه و پرسش بوده است.به طوركلي خاستگاه نظريه هاي اجتماعي فرهنگي را مي توان در اين مواضع جست:

• " ذهن خلاق نظريه پرداز"؛كه محصول تفكر و تامل مستمر و دقيق و عميق نظريه پردازاست . كلاسيك مدرن هايي مانند ماركس و دوركيم و وبر و زيمل هر كدام نمونه اي درخشان ازاين استعداد هستند.
• "بافتارمساله مند جامعه و تاريخ و فرهنگ"كه نظريه پردازدرآن زيست مي كند؛ خصايص و شئونات زمانه و زمينه مدرن رنسانسي و روشن گري درسده هاي 18 تا 20 ميلادي مهم ترين عامل درنظريه پردازي اجتماعي فرهنگي بوده است.   
• " تجربه زيسته" كه محصول و مديون زندگي اجتماعي و پردغدغه شخصي نظريه پردازاست ؛ وبر با تجربه پروتستانتيزم و زيمل با تجربه يهودي بيگانه بودن و ماركس نيز با تجربه نفرت از نظام سرمايه داري ازاين لحاظ مثال زدني اند . 
• ونهايتا "ايده هاي اصيل و خلاق وكليدي نظريه پردازان متقدم و پيش كسوت" كه ازقبل سرمشق هاي نظري را براي نظريه پردازان بعدي فراهم ساخته اند.كليت وگشتالت نظريه اجتماعي  فرهنگي كلاسيك ومدرن مديون فلسفه هاي اجتماعي سياسي حقوقي اخلاقي فيلسوفاني بزرگ است خصوصا:«ماكياول ،هابز،لاك،روسو،ميل،كانت، مونتسكيو،هگل ، نيچه »).

ت- شكل نظريه هاي جهان انساني

( نظريه هاي اجتماعي فرهنگي موجود را اكنون مي توان در فرمت هاي مختلفي جاي داد.از جمله در فرمت هاي زير :

• به شكل " پارادايم چند موضعي "( [ با الهام ازكار سترگ توماس كوهن درطرح نظريه پارادايم ها در كتاب «تاريخ ساختار انقلاب هاي علمي» ] يعني به شكل مجموعه اي ازمسايل،روشها، پرسشها،پاسخ ها،مفروضات وراهبردهاي معطوف به جهان اجتماعي فرهنگي كه اعضاي اجتماع علمي علوم اجتماعي فرهنگي به آن وفادارند و با آن ها براي توصيف و تبيبين و تفسير جهان اجتماعي فرهنگي كار مي كنند.به اين معنا طيف گسترده نظريه هاي فرهنگي اجتماعي را مي توان ذيل چند پارادايم مهم ومطرح وموثرورايج گنجاند:«مدرنMODERN،پست مدرنPOST-MODERN،ليت مدرنLATE-MODERN،فمنيستيFEMINISM،سايبرCYBER،راديكال RADICAL،هيبريدي HYBRIDITY » ).
• به شكل " ديسيپلين تك منظري" (كه مشتمل است بر دانش رشته هاي تخصصي كه صرفا از يك منظربه نسبت فرهنگ و جامعه و تاريخ پرداخته اند ،مانند:« تاريخ فرهنگي cultural history ، فلسفه فرهنگي cultural philosophy،منتقدان فرهنگي cultural critics،مطالعات فرهنگي cultural studies،جامعه شناسي فرهنگيcultural sociology،انسان شناسي فرهنگيcultural anthropology، مطالعات ادبي literary studies »)
• به شكل " ديسيپلين تك موضعي – مساله اي " ( ازاين نظر با دانش ها ي تخصصي مواجهيم كه روي يك موضع مساله مند شده درخصوص نسبت فرهنگ و جامعه و تاريخ  قرارگرفته اند .مهم ترين اين ها عبارتند از:« اقتصاد سياسي فرهنگي cultural political economy، اقتصاد  فرهنگي cultural economy ، سياست فرهنگي  cultural politics، سياست گذاري فرهنگي cultural policy، سياست فرهنگ culture politics».)

***

( 2 ) متن هاي  اصلي كلاس : لازم  اجباري!

خواندن اين سه  متن  براي " كلاس نظريه فرهنگي " لازم  اجباري! است :

• فيليپ اسميت (1387) درآمدي برنظريه فرهنگي،حسن پويان، تهران،دفترپژوهشهاي فرهنگي.
• استيون سيدمن (1386) كشاكش آرا در جامعه شناسي ، هادي جليلي ، تهران، نشر ني.
• كريس باركر(1396) مطالعات فرهنگي : نظريه و عملكرد،مهدي فرجي و نفيسه حميدي ،تهران، پژوهشكده مطالعات فرهنگي  و اجتماعي  وزارت علوم.

(3 ) كتاب شناسي درس نظريه فرهنگي  : لازم اختياري !

متون فارسي شده تخصصي زير براي آشنايي كامل و جامع با "نظريه هاي فرهنگي " فهرست شده اند  و منطبق با سير مطالعاتي طرح درس هستند. خواندن ان ها لازم اختياري ! است ؛ لذا دانشجوياني كه مي خواهند به خوبي  و دقيق و عميق و همه جانبه "نظريه ها ي فرهنگي "را فهم كنند چاره اي جز مطالعه تمام  اين اثار ندارند !.

 * براي فهم بهترماهيت "نظريه" ازمَنظرهاي "فلسفه علم" و" فلسفه هاي علوم انساني و اجتماعي"  متن هاي زيرعالي هستند :

• الن.اف.چالمرز(1389) چيستي علم، سعيد زيبا كلام، تهران، سمت.
• پيتر وينچ (1386) ايده علم اجتماعي  وپيوند آن با فلسفه،ترجمه زير نظر سمت، تهران، سمت.
• ژولين فروند(1393 ) نظريه ها ي مربوط به علوم انساني،علي محمد كاردان،تهران، مكرز نشر دانشگاهي .

*براي شناخت كاركردهاي نظريه اجتماعي فرهنگي خواندن هم زمان دو متن زير سودمنداست:

• فيليپ اسميت(1387) درآمدي برنظريه فرهنگي،حسن پويان، تهران،دفترپژوهشهاي فرهنگي.
• استيون سيدمن (1386) كشاكش آرا در جامعه شناسي ، هادي جليلي ، تهران، نشر ني.

*كتاب كلاسيك  زير هم چنان براي فهم اين خاستگاهها در پيدايش نظريه اجتماعي فرهنگي كلاسيك و مدرن سودمند است :

• لويس كوزر ( 1385 ) زندگي و انديشه بزرگان جامعه شناسي ، محسن ثلاثي، تهران، نشر علم.

*براي فهم  "امر مدرن و پست مدرن و ليت مدرن " خواندن اين دومتن مبنايي سودمند است :

• گلن وارد (1389 ) پست مدرنيزم ،قادر فخر رنجبري و ابوذر كرمي، تهران، نشرماهي .
• پيتر چايلدز(1386 ) مدرنيزم ، رضا رضايي، تهران، نشرماهي.

*براي آشنايي با " ديسيپلين هاي تك منظري " در شناخت " نسبت فرهنگ و جامعه"  متون زير سودمند هستند:

• ريموند ويليامز(1396)جامعه شناسي فرهنگ ، حسن چاووشيان، تهران، وزارت فرهنگ وارشاد اسلامي ، پژوهشگاه  فرهنگ، هنر و ارتباطات.
• جان .ار.هال و مري جونيتس(1391 ) فرهنگ از ديدگاه جامعه شناسي ،فريبرز مجيدي ،تهران، سروش .
• كريس باركر ( 1396) مطالعات فرهنگي : نظريه و عملكرد،مهدي فرجي و نفيسه حميدي ،تهران، پژوهشكده مطالعات فرهنگي  و اجتماعي  وزارت علوم.
• ديويد بل (1389)درآمدي برفرهنگ هاي سايبر،مسعود كوثري وحسين حسني ، تهران ،انتشارات جامعه شناسان.

*هم چنين  خواندن اين متون براي اشنايي با " مطالعات انتقادي فرهنگي " لازم هستند :

• لزلي جانسون( 1388 )منتقدان فرهنگ ، ضياء موحد،تهران، طرح نو.
• ارتور اسا برگر(1385 ) نقد فرهنگي، حميرا مشير زاده، تهران، باز .

* خواندن اين متون  نيز براي اشنايي با " مطالعات فرهنگي ادبي جديد " لازم هستند:

• جاناتان كلر ( 1389 ) نظريه ادبي : معرفي بسيار مختصر ،فرزانه طاهري ، تهران، نشر مركز .
• رامان سلدون و پيتر ويدوسون(1392 )راهنماي نظريه ادبي معاصر، عباس مخبر، تهران، طرح نو.
• هانس برتنس (1391 ) مباني نظريه ادبي ، محمد رضا ابوالقاسمي ، تهران، نشرماهي.
• تري ايگلتون (1390 ) پيش درآمدي بر نظريه ادبي ، عباس مخبر ، تهران، نشر مركز .

*درزمينه شناخت " ديسيپلين هاي تك موضعي – مساله اي " با محوريت " سياست – فرهنگ " چند متن زير عالي هستند:

• جين اريك لين  و سوانته ارسون (1392) فرهنگ وسياست ،غلام رضا خواجه سروي، تهران، پژوهشكده مطالعات فرهنگي و اجتماعي وزارت علوم.
•  آنتوني .ي .ليهم (1386)سياست فرهنگ ، با مقدمه ژان پل سارتر، فروغ پور ياوري ، تهران، آگاه.
• جيم مك گويگان (1393 ) بازانديشي در سياست فرهنگي ، نعمت ا...فاضلي و مرتضي قليچ، تهران، دانشگاه امام صادق ع .
• توبي ميلر و جرج ديويس (1389) سياست فرهنگي ، نعمت ا...فاضلي و مرتضي قليچ، تهران، دانشگاه امام صادق ع .

*درزمينه شناخت " ديسيپلين هاي تك موضعي – مساله اي " با محوريت " اقتصاد – فرهنگ " چند متن زير عالي هستند:

• نايلينگ سووم و رابرت داگلاس  جسوپ (1393)  به سوي اقتصا دسياسي فرهنگي،سيد محمد امين قانعي راد ، تهران، انجمن جامعه شناسي ايران.
• ديويد تراسبي (1393 ) اقتصاد و فرهنگ ، كاظم فرهادي ، تهران، نشر ني .
• الكه .د.يونگ (1390 )فرهنگ و اقتصاد ،سهيل سمي و زهره حسين زادگان ، تهران، ققنوس.
• ديويد تراسبي (1393 ) اقتصاد سياست  فرهنگي ، سوسن علايي ، تهران، سوره مهر.
• روث تاوز (1395) درآمدي پيشرفته براقتصادفرهنگي ،احتشام رشيدي وانسيه ابري ، تهران، تيسا.

***********