برای دانشجویانم

" گفتمان پيشرفت" از منظرقرآن:

[ايده هايي براي يك مطالعه"پديدارشناسي هرمنوتيكي ديني"(تاريخي،اجتماعي،مقايسه اي،چند فرهنگي)] a

سيد محمود نجاتي حسيني(خراساني)b

[1]  مساله 

قرآن كريم ازحيث مطالعات قرآني سنتي"ام الكتاب"است و چنان چه از منظرادبيات و زبان مطالعات قرآني مدرن*نگاه كنيم،قرآن مجيد "سرمتن" است[arch text- اين كه همه متن هاي مقدس ازآن منشا مي گيرند] . زين سبب قرآن سرمتن مي تواند از لحاظ هرمنوتيك ديني[يعني هرمونتيك و معناكاوي عميق ودقيق قرارگرفته درخدمت متن هاي ديني با نگاه الاهياتي و فلسفه ديني]به ما كمك كند تا فهمي آن گونه كه شايسته و بايسته  منويات ومندرجات و شان متن مقدس است - از "گفتمان" [discourse  به معناي نظام هاي معنايي زباني كه كنش - هويت سازند و هم زمان در خدمت حفظ/ حذف امري يا چيزي و نيز تثبيت / نفي هويتي و هستي هستند] داشته باشيم.به ويژه گفتمان هاي مطرح ومهم وموثري كه محل مناقشه ومنازعه تئوريك درفلسفه وعلوم انساني اجتماعي مدرن معاصرند.يكي ازاين گفتمان ها،به نظرنگارنده،گفتمان پيشرفت[progress وتوابع ولواحق وضمايم آن مانند:تحولevolution،توسعهdevelopment، تغييرchange]است .

اين كه چرا"گفتمان پيشرفت"بايد گفتماني محل مناقشه و منازعه در فلسفه وعلوم انساني اجتماعي معاصر باشد خود مساله اي است درخورتامل واين كه همين گفتمان بايد منطقا ازمنظرقرآن نيزمعناكاوي شود و به صورت اولي تر بايد مورد بحث واقع شود.براين مبنا لازم است ايده هاي اين نوشتار كه براي كاويدن مساله منطقا ضروري اند به بحث گذاشته شوند.اين ايده ها دو گانه اند :"متدلوژيك" [روش شناختي ] و"تئوريك" [نظريه اي] . 

[2 ] ايده هاي روش شناختي   

ايده هاي متدولوژيك مقاله حاضر دست كم در دو تراز مهم قابل طرح و بحث اند:

 اول- تراز "گفتمان مطالعات قرآني"

از اين لحاظ ايده نوشتارحاضر اين است به خاطر رعايت قواعد فهم چند فرهنگي لازم است هرگونه تعبير ازمفاهيم مورد نظر و مرتبط با مقوله هاي"گفتمان پيشرفت" ازمنظر قرآني [دال ها و مدلول هاي گفتماني] بايد با ارجاع به هردو نوع گفتماني مطرح در مطالعات قرآني يعني مدرن [برون گفتماني ] و سنتي [درون گفتماني ] بحث شود.

دوم-  تراز "هرمنوتيك پديدارشناختي متني / پديدارشناسي هرمنوتيكي متن مقدس"

وفق اين تراز براي فهم معناي ناب و اصيل و حقيقي" گفتمان پيشرفت درقرآن"ما ناگزيريم به تن دادن به دو قاعده مهم كه بايد هم زمان در پيوند با يكديگر ديده شوند :

• قواعد "پديدارشناسي" و يا فنومنولوژي[به تعليق درآوردن همه فهم ها وبرداشت ها وتعابير مطرح و موجود از "گفتمان پيشرفت" درمطالعات قرآني ،اعم از درون گفتماني و برون گفتماني ، و اجازه دادن به آشكارشدن ماهيت ناب و اصيل معناي "پيشرفت درمتن اصيل و حقيقي قرآن"] ؛
• قواعد"هرمنوتيك"ومعناكاوي عميق ودقيق متن مقدس[اينكه منظور و نيت مولف متن از"پيشرفت"چه بوده است؛چه مخاطباني را مدنظر داشته است؛چگونه معاني اين مفهوم درفرمت جملات متن مقدس يعني"آيات"صورت بندي شده است؛و زمينه عيني كه مرتبط با مفهوم پيشرفت بوده چگونه در بطن مفهوم پيشرفت مفصل بندي شده است].

[3 ] ايده هاي نظريه اي

ايده هاي تئوريك مقاله حاضر نيز دست كم در سه سويه مهم قابل طرح و بحث اند:

الف) مفهوم پيشرفت ،فارغ ومتمايز ازمباحث گفتماني آن درقرآن،نظريه اي است مدرن متعلق به فلسفه و علوم انساني اجتماعي مدرن.* لذا به لحاظ عنايت به مقتضيات" مقايسه بينا فرهنگي"[مطالعه هم زمان :"شباهت ها و همگرايي ها" و" تفاوت ها و واگرايي ها " درمتن فرهنگ ها وتمدن ها و جوامع يعني بافتارهاي تاريخي اجتماعي متنوع ، متفاوت و گاه متضاد] ضروري است يافته هاي حاصل از"گفتمان كاوي پيشرفت درقرآن"ونيزداده هاي موجود مرتبط با مفهوم پيشرفت در "مطالعات قرآني" سنتي و مدرن با نظريات غربي مندرج در فلسفه و علوم انساني اجتماعي مدرن توصيف مقايسه اي شوند.

ب) علاوه بر مقايسه بينا فرهنگي مفهوم پيشرفت ،به شرحي كه در بالا گفته شد، لازم است "مقايسه تاريخي درون فرهنگي" [مطالعه برداشتهاي مرتبط با "ايده پيشرفت" وتوابع و ضمايم ولواحق آن در متن ادبيات تاريخ" فلسفه اسلامي" و"تفكرتاريخي اجتماعي در اسلام" عصر سنت (سده هاي 2 تا 13 هجري/ 8 تا 19 ميلادي ) و هم چنين  دانش هاي انساني اجتماعي رايج در جهان اسلام عصرمدرنيته(سده 14 هجري/ 20 ميلادي)مانندتاريخ وجغرافيا و سياست و كلام و فقه وخصوصا مباحث "روشن گري ديني" انديشمندان مسلمان رايج در سده بيست ميلادي درخاورميانه وشمال افريقا] نيز انجام شود .

ج) سويه سوم تئوريك بحث ما اين است كه بر حسب واريانس هاي شناختي تئوريكي كه درمتن "فلسفه وعلوم انساني اجتماعي" مدرن غربي متعارف موجود است ، لازم است منطقا اين واريانس براي فهم مقايسه بينافرهنگي ايده پيشرفت نييز به كار گرفته شود .ازاين لحاظ ضرورتا تعابير مطرح در باره پيشرفت ازمنظرچند دانش تخصصي علم انساني اجتماعي بايدكاويده شود :

اول- ازمنظرهاي"تاريخ انديشه"و"جامعه شناسي تاريخي شناخت"واين كه ايده پيشرفت چگونه ازمنظرشناختي دربافتاراجتماعي تكوين يافته است؛چه نوع انديشه ورزاني[فلاسفه،مورخان،اديبان،متالهان،روشن فكران،دانشمندان]وچگونه ودركدام برهه هاي زماني درپيشبرد بحث پيشرفت موثر بوده اند .

دوم- ازمنظرهاي "جامعه شناسي دين" و " تاريخ اديان " و اين كه چگونه ايده پيشرفت از منظر ديني [در نسبت با " امر قدسي وخداوند و دين ورزي " ] و در اديان [اديان ابراهيمي : يهوديت- مسيحيت – اسلام و اديان آسيايي:زرتشتي- مانوي- هندوييزم– بوديزم- تائوييزم-كنفوسيانيزم – شينتوييزم]نگاه شده وتعريف شده است .* 

[4 ] سنتز

به نظر نگارنده با اين توصيفات انتظار مي رود ايده كاوي گفتماني پيشرفت در قرآن كريم كه  مبتني بر مطالعات قرآني سنتي و مدرن است و با استفاده از مباني روش شناختي و تئوريكي مجهز به پديدارشناسي هرمنوتيكي به صورت مقايسه اي چند فرهنگي صورت مي گيرد و هم چنين ازمطالعات تاريخ انديشه و جامعه شناسي هاي تاريخي شناختي فرهنگ و دين كمك ميگيرد؛بتواند پرتوي بر شناخت ايده پيشرفت كه چند و چون يا بود نبود و چگونگي اهميت آن هم چنان محل نزاع ، مناقشه و چالش ميان انديشه ورزي هاي سنتي دين گرا و مدرن سكولارگرا در جهان هاي غربي و اسلامي است بيفكند.

زين ميان البته آن چه نگارنده [به عنوان يك دين پژوه فرهنگي اجتماعي وطلبه مبتدي مطالعات قرآني] به صورت اولي و حياتي آن مشتاق كشف آن است ؛ منظر ناب و اصيل قرآن كريم ،اين سر متن مقدس ، به ايده الاهياتي پيشرفت است .

فرض مبنايي نگارنده اين است كه منظر قرآني به پيشرفت احتمالا به طرزي باورنكردني و البته قابل تامل ازجنس نگاه عظيم وتوحيدي هستي شناختي – انسان شناختي قرآني است كه نه با برداشت هاي آن جهاني[هرچند ارزنده و قابل نقد] به كارگرفته شده در"الاهيات و فلسفه وكلام و فقه اسلامي" و نه با چشم اندازها و نظريه هاي اين جهاني [البته در جاي خود ارزنده و قابل تامل و نقد ] "فلسفه و علوم اجتماعي مدرن غربي "يحتمل قابل مقايسه نيست!.

***

a  اين نوشتاربراي طرح بحث درهمايش زيرتدارك ديده شده است :

*دومين كنفرانس ملي "قرآن پژوهي پيشرفت" – قم ، مركزتحقيقات استراتژيك توسعه (رشد )،29 و 30 آبان ماه 1398   .

www.roshdscrd.ac.ir

Quran.conf2@gmail.com

 b  پژوهشگر دين

[ مديرگروه دين- انجمن انسان شناسي ايران ]

[ سردبيرنشريه تخصصي "مطالعات اجتماعي دين" - موسسه مطالعات و تحقيقات اجتماعي دانشگاه تهران]. 

[استاديار جامعه شناسي – دانشگاه آزاد اسلامي] .

nejati.hosseini@gmail.com

www.for-mystudents.blogfa.com

telegram.me/@smnejatihosseini

0912-2045262                                                     cell phone :

* براي نمونه" مطالعات قرآني  مدرن و سنتي" نگاه شود به :

• جان ونز برو ، اندرو ريپين  و ديگران (1392 ) زبان قرآن، تفسير قرآن – مجموعه مقالات قرآن پژوهي غربيان، مرتضي كريمي نيا ، تهران ، هرمس.
•  جرالد هاوتينگ و عبدالقادر شريف (1389) رهيافت هايي به قرآن، به كوشش و ويرايش مهرداد عباسي ، گروه مترجمان ، تهران، حكمت .
•  اندرو ريپين (1392 )رويكردهايي به تفسير قرآن ، به كوشش و ويرايش مهرداد عباسي ، گروه مترجمان ، تهران، حكمت.
• آنه ماري شيمل(1389 )رمز گشايي از آيات الاهي – تبيين آيات خداوند ، عبدالرحيم گواهي ، تهران،دفتر نشر فرهنگ اسلامي.
• توشيهيكو ايزوتسو(1393 ) خدا و انسان در قرآن – معناشناسي جهان بيني قرآني ، احمد آرام ، تهران ، شركت سهامي انتشار.
• نصر حامد ابوزيد(1389) معناي متن – پژوهشي در علوم قرآن ، مرتضي كريمي نيا ، تهران، طرح نو.
• محمد عابد الجابري(1393)رهيافتي به قرآن كريم – در تعريف قرآن ، محسن آرمين ، تهران، ني .
•  مستنصر مير و عبدالحسين رئوف(1390) مطالعه قرآن به منزله اثري ادبي – رويكردهاي زباني شناختي ، ابوالفضل حري ، تهران،نيلوفر .
• عايشه عبدالرحمن بنت الشاطي(1391)اعجاز بياني قرآن ، حسين صابري، تهران، شركت انتشارات علمي و فرهنگي .
• حسين عبدالرئوف(1397) پيوستاري در قرآن – تحليل مفهومي بينا متني زبان شناختي ، محمود كريمي  و محمد صادق هدايت زاده ، تهران، پژوهشكده مطالعات فرهنگي  و اجتماعي .
• ابو منصور عبدالملك بن  محمد ثعالبي [سده 4 ه.ق ] (  1386 ) اقتباس از قرآن كريم ، حسين صابري ، تهران، شركت انتشارات علمي و فرهنگي.

* براي يك نمونه از مباحث مرتبط با" پيشرفت" در علوم اجتماعي مدرن نگاه شود به رساله ارزنده و فشرده زير :

 رابرت نيسبت[1979 ] (1392 ) درآمدي كتاب شناختي به ايده پيشرفت ،رضا اسكندري و ساينا مقصودي لويه ،تهران،انتشارات گهرشيد .

دراين متن به ترتيب اين مباحث آمده است :

• ابهام در مفهوم پيشرفت.
• پيشرفت ، ايده اي باستاني.
• مسيحيت وايده پيشرفت.
• قرن هفدهم و ميدان نبرد كتاب ها .
• ايده پيشرفت در قرن هيجدهم .
• نگره قرن نوزدهم و ايده پيشرفت .
• تقدير ايده پيشرفت در قرن بيستم .
• چشم انداز پيشرفت .

*  براي "شناخت بينا ادياني مفهوم پيشرفت " متن هاي ديني زير محل ارجاع براي خوانش  خواهند بود :

•  عهد عتیق-  جلد اول / کتاب های شریعت یا تورات: براساس کتاب مقدس اورشلیم ( 1396)ترجمه پیروز سیار، تهران، نشر هرمس .
• عهد عتیق-  جلد دوم/ کتاب های تاریخ: براساس کتاب مقدس اورشلیم ( 1396)ترجمه پیروز سیار، تهران، نشر نی . 
• عهد جدید[انجیل ]  – براساس کتاب مقدس  اورشلیم ( 1396) ترجمه پیروز سیار، تهران، نشر نی .
• اوستا- کهن ترین سرودهای ایرانیان ( 1392 ) گزارش  و پژوهش  جلیل دوست خواه، تهران، مروارید ، 2 جلد.
• زبور مانوي (1396) برگردان از متن قبطي  به انگليسي : س.آر.سي.آلبري ، ترجمه اززبان انگليسي:ابوالقاسم اسماعيل پور مطلق ،تهران، هيرمند. 
• اوپانیشاد ها- کتاب های حکمت (1390) ترجمه اززبان انگليسي : مهدی جواهریان و پیام یزدان جو ، تهران،نشر مرکز .
• تائوته چینگ لائوتزه - راهنمای هنرزندگی و خرد ناب (1392) تيموتي فريك و پيتر گندي:فرشید قهرمانی، تهران، نشرمثلث .
• منسيوس :حكايت هاي اخلاقي  از آيين كنفوسيوسي (1390) ترجمه اززبان انگليسي:گيتي وزيري ، تهران، بصيرت.
• مكالمات كنفوسيوس (1397) ترجمه اززبان انگليسي:حسين كاظم زاده ايران شهر ، تهران، شركت انتشارات علمي و فرهنگي .  
• دمه پادا – راه حق : بودا وسروده هايش ( 1396 ) ترجمه از زبان پالي : رضا علوي، تهران،فرزان.
• هرمتيكا:حكمت مفقوده فرعونيان– گزيده هايي ازمتون هرمسي (1395) تيميوتي فريك و پيتر گندي،ترجمه اززبان انگليسي:فريد الدين رادمهر، تهران،نشر مركز .
• كتاب تبتي مردگان: روايت بودايي از جهان پس از مرگ (1397) كارما لينگپا [سده 14 ميلادي ] براساس متن پدما – سمبهاوا [سده 8 ميلادي ] به همراه تفسير كارل گوستاو يونگ ،ترجمه از زبان انگليسي : ميناغرويان ، تهران، پارسه .