برای دانشجویانم

تقویم دینی غم ناکی  وشاد کامی:

 الاهیات سوگ (‌دنیا)‌ وسرور(‌آخرت )[1] 

سید محمود نجاتی حسینی(خراساني )[2] 

خلاصه بحث  

هم بخشی اززیست جهان ما وهم بخشی از سیستم جامعه ای که  درآن می زیم ،‌ با تقویمی "منطقه بندی"  شده است که ازبیخ وبن دینی-عقیدتی- فقهی است.دراین تقویم بندی(‌که درجامعه شناسی گاه با عنوان "منطقه بندی" کردن زمانی ومکانی نیزازآن نام می برند)[3] سویه های"مکان– زمان– کردار" با نوعی جهت گیری مذهبی عقیدتی همراه است،‌به طوری که درآن توگویی همه چیز و همه کس بایدرنگ و بویی مذهبی به خود بگیرند.

مثال ممثل وبارزآن که موضوع کلیدی این جستارنیزهست"غمناکی" و "شادکامی" است .این نوع رفتار اجتماعی فرهنگی مهم وموثر ،‌دست کم دراجتماع دینی ما،علی الظاهرودرنگاهی ساده و سطحی صرفا به احکام فقهی و شرعی ،‌که لازم الاجرا ولازم الاتباع برای متدینان است،‌ارجاع داده می شود،‌مانند تقویم"کردارغم ناک"برای بزرگداشت عزاداری چهره های دینی مقدس(‌معصومین ) ونیز"کردار شادکام" برای  پاسداشت ولادت آن چهره ها.باری به نظرما گرچه ممکن است چنین ارجاعی به فقه ازحیث تقویم بندی مذهبی کردارهای متدینان تا اندازه ای درست باشد؛‌اما این اصل روایت نیست.

لذا آن چه دراین جستارمفروض قرارگرفته است این است که اگر به طورعمقی به تقویم بندی مذهبی نگاه شود آن گاه خواهیم دیدکه کردارهای فرهنگی دینی"غم ناکی وشادکامی"از"الاهیات"خاصی برخوردارند- یعنی در"متن مقدس"(و به تبع ادبیات تابع آن مشتمل بر:کلام،حدیث ،تفسیر،فقه وعرفان)ریشه دارند که درآن امرین"دنیوی و اخروی" ملاک ومعیارهر نوع تقویم مذهبی(از جمله تقویم شادکامی وغم ناکی) ‌قرارگرفته اند.   

لذامنظور اصلی جستارحاضراین است که ازمنظرالاهیاتی است که دوسپهرمقوم هستی دینی عقیدتی وشرعی مذهبی ما یعنی "دنیا" و"آخرت" با شادکامی وغم ناکی گره می خورد .به عبارتی  ما برآنیم تا نشان دهیم ،‌"تقویم کردارهای غم ناکی و شادکامی" که سیستم دینی دراحکام فقهی و تبلیغات دینی رواج داده است و نیز درفرهنگ و معارف دینی گنجانیده شده است ،‌از بیخ و بن از مایه های الاهیاتی برخوردارند :

که برطبق آن :1)امردنیوی با کردار شادکامی مرتبط است ؛ 2) و امراخروی  نیز با کردارغم ناکی مرتبط است .وبه این قرار تقویم الاهیاتی است که :3)از هرچه شادکامی دنیوی است باید پرهیز نمود ؛‌4)ولی به استقبال هر چه که غم ناکی اخروی است باید رفت. و درنهایت این حکم  الهیاتی که:5)دنیا محل سوگ است و 6 )آخرت محل سرور .

با توجه به این توضیحات هدف و رویه این نوشتار ارایه روایت الاهیاتی شش اصل بالا ،‌به استنادمتن مقدس وادبیات تابع آن(کلام ،‌‌تفسیر،‌حدیث،‌عرفان ،‌فقه اسلامی )‌است .

***

مقدمه بحث    

مادراجتماع سنتی دینی می زیم که درآن 92 روزمناسبت های  سوگواری مذهبی است[4]و20 روز نیز مناسبت سرور مذهبی.زین قرار وفق یک تقویم دینی (که از حیث جامعه شناختی در کار منطقه بندی زمانی – مکانی و سازمان بندی زندگی روزمره مان است )زیست عرفی بر مبنای سوگواری سامان داده شده است تا سرور.بنابراین جای تعجب  خواهد بوداگر بتوان ازاصالت وجود شادمانی وسرور برای اجتماع دینی و اجتماع دین داران سخنی به میان آورد . حال آن که کم تر جای خرده گیری است اگر بشود ادعا نمود که اجتماع سنتی شیعی خصوصا درایران پس از انقلاب عمدتا اجتماع و فرهنگی است که ایده غم ناکی و رویه سوگواری به آن ملحق و منضم شده است .[5]

پس با این اوصاف به حق می توان وبه الزام باید پرسید :

1. خاستگاه دینی ومذهبی این وضع تقویمی اجتماعی فرهنگی  چیست؟
2. این خاستگاه مذهبی و دینی باچه سازوکاری به سامان دهی ایده غم ناکی  و رویه سوگواری می پردازد؟
3. تبعات ونتایج مناسکی چنین تقویم دینی برای اجتماع دینی و براجتماع دین داران چیست ؟

امامفروض ما(درپاسخ به این پرسش ها)این است که:

1. الهیات اسلامی("قرآن" به عنوان سرمتن مقدس)راباید خاستگاه مذهبی دانست که درآن قطب بندی دو گانه دنیاو آخرت مبنای زیستن درست و خلاقی وشرعی قرار گرفته است .
2.  معارف شیعی نیز("حکمت وحدیث ودعا و عرفان "به عنوان پیرامتن ملهم ازسرمتن)سازکاری اند متنی فرهنگی که با تنظیم سرور(به عنوان امری دنیوی عرفی)وسوگ(به عنوان امری اخروی شرعی)برقطب بندی دوگانه دنیا/آخرت صحه گذاشته اند.
3.  فرهنگ فقهی واجتماع فقها نیزعمدتابا خوانشی سنتی و تثبیت شده ونامنعطف ازاین خاستگاهها،تقویم مذهبی سوگ و سرور را بااحکام فقهی(سوگ وسورچندگانه مشتمل بر:حلال وحرام ومباح ومکروه ومستحب)صورت بندی نموده اند.
4.  عوارض اجتماعی فرهنگی چنین تقویم مذهبی برای اجتماع دینی و اجتماع دین داران نیز چیزی نخواهد بود جز :  پارادوکس و تعلیق میان کنش گری سوگ/ سرور درزندگی روزمره به همراه داشتن نوعی ترس و لرز و نگرانی از درهم آمیزی نادرست امرصواب وامرگناه ونیز جابجایی شایست(امرمعروف اخروی مآب )وناشایست(امر منکردنیوی گرا).[6]

اما ازدو دیدگاه می توان به این پرسش ها و مفروضات پرداخت و از حسن اتفاق هر دو نیز به هم مرتبط اند و به نحوی مکمل و متمم یک دیگرند:دیدگاه جامعه شناسی دین( که "نگاه اجتماعی به امردینی" است – و دراین جا امر دینی ما همان "تقویم مذهبی غم ناکی و شادکامی" است )ودیدگاه جامعه شناسی دینی ( که "نگاه دینی به امراجتماعی" است–و دراین جاامراجتماعی  ما همان "ایده  های غم ناکی وشادکامی و رویه های سوگ وسرور"است ).

دراین جستارالبته ما با مبناقراردادن ومحوریت دادن به  دیدگاه دوم،به خاطرربط وثیق آن با"امرالاهیاتی"،به سهم متناسب وحسب موردازداده های دیدگاه اول نیزسود جسته ایم.به طورصریح وشفاف جنس پرسش های اول ودوم ما( خاستگاه و سازوکار تقویم مذهبی)بادیدگاه "جامعه شناسی دینی" وپرسش سوم(عوارض وتبعات ونتایج تقویم مذهبی)نیز منطقا بادیدگاه"جامعه شناسی دین"متناظرند.ضمن آن که به ترتیب جنس مفروضات اول تا سوم ما هم با دیدگاه اول و مفروض چهارمی هم با دیدگاه دوم مطابق اند.

اما مبنای روشی ما درکاربست جامعه شناسی های دین ودینی نیز روش "مطالعه اسنادی"(بهره بردن از داده های ثانویه وبعضا برخی تحلیل ها ی ثانویه )بوده است .ضمن آن که به طور اخص در کاربست دیدگاه "جامعه شناسی دینی"عمده داده ها ازجنس داده های اولیه(محقق ساخته)است که با"بینش شهودی"نگارنده برای تحلیل و استنباطات تئوریک  همراه شده است .       

***

مروری فشرده برادبیات دین و شادی

عنوان این نوشتاربه صورت دقیق آن فاقد پیشینه ادبیاتی مشابه در"ادبیات جامعه شناسی های دین ودینی"است.امابه دوصورت مضمون این جستاردارای ادبیات قابل توجه وتاملی است:الف)نسبت دین داری و شادی دراجتماعات دینی وعرفی؛ب) جایگاه نقلی و روایی شادی درمعارف دینی ابراهیمی وشرقی .ما حسب موردوبه فراخور بحث به نمونه هایی ازاین ادبیات اشاره خواهیم نمود.

الف)نسبت دین و شادی دراجتماعات عرفی

بحث نسبت "دین داری وشادی" دراجتماعات عرفی غربی به صورت ها ی مختلف مورد توجه وتحقیق قرارگرفته است.ما برای نمونه به چند مورد تیپیک آن اشاره می کنیم( نک جدول 1 )

جدول( 1) نمونه ادبیات تیپیک "نسبت دین داری و شادی" دراجتماعات عرفی

 [1]  ) "سوگ " و"سرور" به ترتیب برای "غم ناکی" sadness  و"شادکامی "  happinessبه کاررفته است .

[2]  ) مدیربخش جامعه شناسی دین - موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران nejati.hosseini@gmail.com

[3]  )منظور مشخص ساختن ومرتب نمودن و نیز منظم و منتظم کردن نوع فعالیت های اجتماعی فرهنگی  روزمره ما بر حسب مکان وزمان خاص آن ها است؛به طوری که ما موظف می شویم هر فعالیت خاص را درهمان زمان وهمان مکان از پیش تعیین شده ای که به واسطه  تمهیدات جامعه مان فراهم شده است،‌انجام دهیم(مثال پیش وپا افتاده اما مهم آن! رفتارفرهنگی تغذیه مانند وقت ومکان صبحانه ،‌ناهار،‌عصرانه و شام است )‌

[4]  )60 روزمحرم وصفر؛دودهه فاطمیه؛و12روزنیزمناسبت شهادت امامان معصوم وشبه معصوم مانندخدیجه کبرا؛زینب کبرا؛فاطمه معصومه،فاطمه حکیمه.تلاش برخی نهادهای مذهبی سنتی درسالهای اخیر برای درج ایام محسنیه(منسوب به محسن-آخرین فرزند فاطمه الزهرا)به این تقویم مذهبی سوگواری نیز قابل توجه است.    

[5]  )وفق داده های سازمان ملل متحد(گزارش جهانی خوش بختی - 2015 )دربین 158 کشور رتبه ایران 110است.رتبه سایرکشورهای اسلامی(به جز،امارات متحده عربی،عمان، قطر،عربستان،کویت که به ترتیب دارای رتبه های 20،22،28،35،39 هستند!؟)از63 تا 156درنوسان است.رتبه های اول نیز وفق روال دهه های اخیردر اختیار کشورهای مسیحی اروپای شمالی پیشرفته واسکاندیناویا(شامل سویس،ایسلند،دانمارک،نروژ،هلند،سوئدوفنلاند)است.نیوزیلندوکاناداواسترالیانیزدارای رتبه ها ی بعدی اند.لازم به ذکراست که این رتبه بندی برمبنای سنجش دونوع مولفه بوده است:خوش بختی(با6 شاخص:شادی،لبخند،خوش حالی،خوب خوابیدن،لذت بردن، سرحالی )وناخوش بختی(با 6 شاخص:عصبانیت،خشم،نگرانی،افسردگی،استرس،رنج و دردوعذاب).      

J. Helliwell et al (2015) World Happiness Report, UNDP.

[6]  ) مثال ساده آن بلاتکلیفی مخاطبان و شرکت کنندگان محافل عرفی و مجالس شرعی به هنگام تشویق و ابراز احساسات و تایید است ؛ تعلیق میان صلوات فرستادن یا کف زدن و هوراکشیدن !!