تئو-هومو- سوسيولوژي :خداوند- انسان- جامعه
[مضمونی الهیاتی فرهنگی برای نودانش" جامعه – انسان - خدا شناسی"]
سید محمود نجاتی حسینی(خراساني ) a
چکیده
تلاش معرفتی فرهنگی دو دانش مهم ،الاهیات و علم اجتماعی، برای تعیین تکلیف " نسبت انسان – خدا" و " انسان – جامعه" آن چنان که انتظار می رفته ، به ثمر ننشسته است ؛بیش تر به این دلیل مهم که در بحث از این دانش ها به پل زنی میان" انسان – خدا- جامعه" توجهی شایسته صورت نگرفته است. زین روی مضمون ومساله این مقاله اتخاذ رویه ای دیگر برای بحث از "نسبت انسان – خدا- جامعه" است.به این منظور با مروری نظام یافته بر نمونه ای از آثار مرتبط با الاهیات های سنتی، فرهنگی و اجتماعی تلاش شده است تا خوانشی جامع تر برای فهم "نسبت انسان – خدا- جامعه " ارائه شود.هدف این است که بتوان ازاین مسیر مبنایی نظری جامع تر برای "دانش جامعه – خدا شناسی" تدارک دید.
کلید واژه
الاهیات وعلم اجتماعی؛انسان – خدا؛انسان– جامعه؛ انسان– خدا- جامعه؛دانش جامعه – خدا شناسی
مقدمه
موضوع و مضمون دانش های انسانی،انسان است؛اما خوشه های معرفتی شکل گرفته دردل این دانش سترگ و پهن دامنه هرکدام نحوه ای از این انسان پژوهی را پی گرفته اند.برحسب مواضع معرفتی که این دانش های انسانی دارند درادبیات تخیل،در تاریخ تحفظ، در فلسفه تعقل ودرعلوم اجتماعی متعارف تامل و تحسس تجربی مبنای جستاردرباره انسان واقع شده است.با این وصف هسته مشترک تمام این مواضع معرفتی علی القاعده چیزی نیست مگرتعریف وتعیین تکلیف " نسبت انسان– اجتماع".اما دردانش الهیات که با تعبد- تعقل مرتبط است نسبتی متمایز و ممتاز به پیش کشیده می شود و آن " نسبت انسان- خداوند" است .
باری برحسب نسبت کاوی غیرالاهیاتی(نسبت انسان – اجتماع)دردانش های انسانی متعارف، تعابیر رایج این است که وی هستی مندی است که بدون زیست در اجتماع نمی تواند به بقای خود امیدوار باشد.اما بر وفق نسبت کاوی الاهیاتی( نسبت انسان – خداوند)رایج و شایع در دانش الاهیات متعارف نیز برداشت غالب- قالب این است که خداوند خاستگاه تکوین و بقا و فنای هستی مندی انسان است.
لذا به این منوال مساله ای مهم که ذهن را به خود مشغول می سازد این است که زین میان (( نسبت اجتماع – خداوند در تعیین نسبت انسان – اجتماع )) چیست .موضوع این مقاله بررسی این مساله به صورتی چند موضعی است .
ما درمقام روش مندی ، ضمن استفاده از" رویه تحلیل متن"، و برای سهولت وتدقیق در کاوش مساله موصوف این پرسش راهنما را به کار خواهیم گرفت:((برمبنای خوانش های" الاهیات ابراهیمی" متعارف ونیز برداشت های" الاهیات فرهنگی واجتماعی" متاخرچگونه می توان " نسبت انسان- خداوند- جامعه " را منکشف و مرتب نمود ؟)).
ازین حیث محتوای مقاله در سه بخش تنظیم شده است:برای فراهم نمودن داده هایی که لازمه فهم الاهیاتی "نسبت انسان – خداوند" است؛دربخش اول مباحث الاهیات ابراهیمی(یهودی، مسیحی،اسلامی)آمده است . برای شناخت "نسبت انسان– جامعه"نیزدربخش دوم به مباحث الاهیات فرهنگی و اجتماعی پرداخته شده است . اما به منظوررسیدن به پاسخ هایی درراستای اصل مساله که مبتنی بر کشف" نسبت انسان- خداوند- جامعه "است ، دربخش سوم مباحث مرتبط با الاهیات جامعه شناختی و جامعه شناسی الاهیاتی تقریر شده است.
***
a استادیارجامعه شناسی دانشگاه آزاد اسلامی
(مدیربخش جامعه شناسی دین – موسسه مطالعات وتحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران)
مباحث درسی و کلاسی +گفتگوها و یادداشت ها و نوشتارها : (استفاده با ذکر منبع مجاز است) 