[فاجعه كرونا ، فرهنگ و جامعه : نگاهی جامعه شناختی به تاثیرات کرونا بر
سبک زندگی، مناسبات اجتماعی ، رفتارهای دینی]
سيد محمود نجاتي حسيني ( خراساني )
*
خلاصه مقاله ارائه شده به همايش 17 اسفند 1399
همايش ملي عوامل اجتماعي موثر بر سلامت - مركز تحقيقات اجتماعي سلامت
دانشگاه علوم پزشكي جندي شاپور
( وبينار هنوز برگزار نشده است )
فاجعه کرونا،فرهنگ،جامعه :
نگاهی جامعه شناختی به تاثیرات کرونا برسبک زندگی، مناسبات اجتماعی ، رفتارهای دینی a
سید محمود نجاتی حسینی b
***
خلاصه بحث
فاجعه ها مهمترین دترمینانت های (تعیین کننده های موثر ) شکل دهنده به طبیعت و تاریخ و فرهنگ و جامعه بشری هستند. زین سبب فاجعه ها- اعم از طبیعت ساخت یا انسان ساخت یا ترکیبی - جهان اجتماعی مدرن ما را دائم تغییر می دهند. این فاجعه ها هم منجر به تخریب طبیعت و زیست محیط می شوند؛و هم با ایجاد ترومای روانی و بیماری زیستی موجب مرگ و میر جمعیت ها ، نسل ها، میراث فرهنگی درابعادی وسیع می شوند؛ وهم با خود خطرات اجتماعی و مخاطرات زیستی به همراه می آورند.
شایع ترین و ملموس ترین ومحسوس ترین نمود بیرونی و عینی تاثیر فاجعه ها را می توان در تغییرات اجتماعی فرهنگی رخ داده در سیستم جامعه(:گروه ها و طبقات اجتماعی؛ساختارهای اجتماعی اقتصادی سیاسی حقوقی؛وسازمان های بروکراتیک ؛ ونهاد های اجتماعی)و در زیست جهان های اجتماعی(: جامعه مدنی،حوزه عمومی،حوزه خصوصی،زندگی روزمره کنش گران اجتماعی) ملاحظه نمود.[1]
ویروس جهان گیر(پاندمیک)کرونا نیز نمونه ای است از یک فاجعه مدرن پیشرفته ساخته شده است که به صورت بسیار پیچیده و مساله ساز در شکل بیو هومو سوسیولوژیک(زیستی انسانی اجتماعی)[2] درجهانی شده ترین جامعه موجود در سال 2020 میلادی خود را نشان داده است و تاکنون خرده سیستم کار – زندگی میلیون ها انسان در سرتاسر جهان را به خطر انداخته و دهها انسان را نیز به کام مرگ کشانده است.[3]
تاثیرات جهانی فاجعه آمیز و خطرناک و وحشت آفرین زیستی – پزشکی ویروس کرونا به حدی بوده است که با وجود تدوین واجرای پروتکل های استاندارد سازمان بهداشت جهانی و نیز با وجود حجم عظیمی از ادبیات پژوهشی تولید شده درعلوم پزشکی و مهندسی پزشکی برای ساخت واکسن کرونا و تولید اولیه واکسن های اصلی(:مدرنا ، فایزر، استرازنکا – اکسفورد، اسپوتنیک ) هنوز پس از گذشت یک سال از فاجعه کرونا ،لابراتوارهای پیشرفته پزشکی و داروسازی فقط درصدکمی موفقیت برای مقابله علمی با فاجعه زیستی – اجتماعی کرونا داشته اند .[4]
هر چند این مساله خود از سه منظر تخصصی علوم اجتماعی(:جامعه شناسی علم و جامعه شناسی پزشکی) بسیار قابل تامل است؛ [5] اما مساله مندی آن بیش تراز حیث تاثیرات اجتماعی فاجعه کرونا قابل تامل است.ازاین نظر این مساله را باید در سپهر جامعه شناسی فاجعه مورد بررسی قرار داد[6].
مقاله حاضر نیز بیشتر درچهارچوب این منظر اخیر قرار می گیرد. منتهی با این تفاوت مهم که مقاله قصد دارد فراتر از محدوده های تئوریک(داده های نظریه ای) و آمپیریک( یافته های تجربه ای )جامعه شناسی فاجعه ، صرفا به مرور مختصر و فشرده چند مساله جامعه ای مهم[7] ،که شکل گیری و شکل بندی آن ها عمدتا مرتبط با پیدایی و پایایی ویروس کرونا است ، بپردازد. منظور ما مسایلی است که(دست کم از دو منظربسیار تخصصی مورد علاقه و نظر این مقاله : "جامعه شناسی فرهنگی" و" مطالعات فرهنگی")[8] در سه سپهر مهم زندگی روزمره جهانی شده [9]، فراتر از مرزهای ژئوپولتیکی میان دولت ملت ها ، هم چنان مهم اند و موثر و به شدت نیز دست خوش سندروم زیستی- اجتماعی کرونا زدگی شده اند . به طوری که برای فهم این سندروم باید به جهان های اجتماعی سه گانه ای که مرتبط با رخ دادهای پیش ، حین و پس از کرونا است نیزتوجه نمود. تعبیرما ازاین ها « جهان های اجتماعی پیشا کرونا - کرونایی - پسا کرونایی» است .[10]
اما این سه مساله جامعه ای ،که متاثر از کرونازدگی زندگی روزمره اند، و مقاله حاضر نیز معطوف به وارسی فشرده آن ها است ؛عبارتنداز:
« مساله تورم مصرف - محرومیت در سبک زندگی روزمره ؛ مساله فاصله - انزوای اجتماعی در مناسبات اجتماعی روزمره ؛ مساله قبض و بسط دیانت در رفتار دینی روزمره». برای فهم این مساله ها به ایده ای نیازمندیم تا فهم جامعه شناختی مناسب ترو دقیق تری از تاثیرات کرونایی و چرایی و چگونگی مکانیزم تاثیر به دست دهد.
لذا گشتالت ایده کلیدی مقاله این است که :
«کرونازدگی زندگی روزمره و کش و قوس های زمانی – مکانی آن منجر به تغییر عملکرد ساختاری نهادی سازمانی(در سطح نهادهای اصلی شامل :بازار،رسانه،خانواده،آموزش ،دین )درجامعه شده است و از آن طریق رفتارهای کنش گران درزندگی روزمره(در سپهر جامه مدنی، حوزه عمومی ، حوزه خصوصی ) را به طرزی شگفت تغییر جهت و رویه داده است. به طوری که زندگی روزمره کنش گران در این سه ساحت مهم با دگرگونی غیرمنتظره، نامتعارف و غیر عادی همراه شده است» .
بنابراین با چند پرسش جهت دار باید درپی توصیف این پیامدهای کرونازده شدن زندگی روزمره برآمد:
« نهاد های بازار و رسانه چگونه مساله تورم مصرف - محرومیت در سبک زندگی روزمره را ایجاد نموده اند ؟؛ نهادهای خانواده و آموزش نیز چگونه مساله فاصله - انزوای اجتماعی در مناسبات اجتماعی روزمره را تقویت نموده اند؟؛ نهاد های رسانه و دین نیز چگونه بر توسعه مساله قبض و بسط دیانت در رفتار دینی روزمره اثر نهاده اند؟ . » [11]
درنهایت نیز بایدپرسید:
« همه آن چه رخ داده است چگونه به شکل گیری یک جامه مدنی، حوزه عمومی و حوزه خصوصی کرونایی شده منجر شده است ؟ این ها چه چالش هایی برای هویت انسان اجتماعی پسا کرونایی خواهدداشت ؟؛ و به تبع آن چه چالش هایی برای جامعه پسا کرونایی رقم خواهد زد؟ ».
روی هم تلاش مقاله حاضر این است که با اتکا به ایده گفته شده ، پاسخ هایی مقدماتی و مبنایی هم در سطح تئوریک و هم درسطح آمپیریک برای پرسش های طرح شده فراهم آورد.به این منظور مقاله با بهره مندی از روش کیفی( : مطالعه اسنادی ؛ تحلیل داده های ثانویه؛ تحلیل روایت ؛ تحلیل محتوی و متن) و تحلیل مقایسه ای محدوده فضایی بحث را چند فرهنگی منظور نموده است ، یعنی در صدد است تا از سطح فرهنگ محلی گرایی فراتر رفته و مطالعه را به سمت فرهنگ جهانی شدن جهت دهد .با این هدف که بهترو جامع تر بتوان اثرات هم زمان جهانی شدن –کرونایی شدن را به صورت مقایسه بینافرهنگی و چند فرهنگی آن در پیرامون مساله های گفته شده کاوید.
البته این کاوش مقایسه ای فشرده و مختصر منطقا نمی تواند و نباید دو مساله کلان جامعه شناختی مهم دیگر را نادیده بگیرد:«مساله عام گرایی در سطح محلی شدن و مساله خاص گرایی درسطح جهانی شدن ».[12] بنابراین راه حل پیوندی و نظریه جهانی محلی شدن که به معنای"پیوندزدن شرایط و ایده های جهانی به اقتضائات و رویه های محلی و هم چنین تسری شرایط و ایده های محلی به اقتضائات و رویه های جهانی است " حتما باید دراین نوع مطالعات جامعه شناختی ، که درباره پیامدهای اجتماعی کرونا بر جامعه – فرهنگ و سیاست - اقتصاد است ،موردتوجه قرارگیرد.
با این وصف این مقاله در 3 بخش اصلی به این صورت سامان داده شده است :[ 1] کرونا ، بازار و رسانه : مساله تورم مصرف - محرومیت در سبک زندگی روزمره ؛[2 ]کرونا ،خانواده و آموزش: مساله فاصله - انزوای اجتماعی در مناسبات اجتماعی روزمره؛ [3 ]کرونا،رسانه و دین:مساله قبض و بسط دیانت در رفتار دینی روزمره .
***
a این مقاله برای عرضه به همایش زیر تدوین شده است :
« اولین همایش ملی عوامل اجتماعی موثر برسلامت - دانشگاه جندی شاپور اهواز ، مرکز تحقیقات اجتماعی عوامل موثر بر سلامت ، وبینار17 اسفند 1399 »
b دین پژوه – مدیر گروه دین انجمن انسان شناسی ایران .
mob 0912-2045262
[استادیار جامعه شناسی – دانشگاه آزاد اسلامی ]
[1] الگوی کاربردی تقسیم جامعه به "سیستم " SYSTEM و "زیست جهان" LIFE – WORLD برگرفته از دیدگاه های فیلسوف – جامعه شناس بزرگ معاصر اروپایی یورگن هابرماس (زاده 1929 میلادی در آلمان ) است . برای نمونه نگاه شود به دو شرح ارزنده زیر :
- پیوزی ، مایکل ( 1393) یورگن هابرماس ، احمد تدین ، تهران، هرمس .
- Dews, Peter Kenneth (Ed) (1995) Habermas: A Critical Reader, Blackwell.
[2] استفاده ما از " ترکیب فن واژه" ای مانند "بیو هومو سوسیولوژیک"BIO-HOMO-SOCIOLOGIC برای نشان دادن ماهیت ساخته شدن ویروس کرونا توسط انسان ها در یک محیط اجتماعی است که از سبک زندگی خاصی پیروی می شود .به این منظور اگر مستندات کنونی در باره خاستگاه چینی ساخته شدن کرونا در بازارهای مواد غذایی نامتعارف و بازارهای محل فروش حیوانات نامتعارف به عنوان ماده غذایی چینی ها در شهر ووهان چین در قبل از ژانویه2020 میلادی درست باشد ، آن گاه می توان گفت ریختار ویروس کرونا " انسان ساخت " است و ساختار ژنتیکی ویروس آن نیز "زیستی" است وخاستگاه شکل گیری آن نیز "اجتماعی " است .این سه روی هم نشان دهنده ترکیب " انسانی – زیستی – اجتماعی " فاجعه کرونا هستند. درمورد خاستگاه چینی ویروس کرونا برای نمونه نگاه شود به:
- ویکی پدیای فارسی ( 1399 ) دنیاگیری کووید 19 ، قابل دسترسی اینترنتی در :https://fa.wikipedia.org/wiki/
[3] آخرین آمار تلفات جهانی ویروس کرونا این است : حدود 52 میلیون نفر مبتلا به کرونا ؛ حدود 5/1 میلیون نفر مرگ ناشی از کرونا ؛ حدود 5/36 میلون نفر هم بهبود یافته از کرونا . نگاه شود به : https://en.wikipedia.org/wiki/Template:COVID-19_pandemic_data
از حیث اقتصادی و مالی نیز : « وفق برآورد دپارتمان امور اقتصادی و اجتماعی ملل متحد (DESA) در بهروزرسانی جدیدی که برای گزارش خود موسوم به «وضعیت و چشماندازهای اقتصاد جهان ۲۰۲۰» ارائه کرد، نوشت با وجود کاهش موج پاندمی کووید-۱۹، اقتصاد جهان در سال ۲۰۲۰ با تحمل ۵/ ۸ تریلیون دلار زیان، تا ۲/ ۳ درصد کوچک خواهد شد. این بحران موجب از بین رفتن حدود چهار سال دستاورد تولید اقتصادی جهان خواهد شد. ... براساس این گزارش که اواخر روز چهارشنبه منتشر شد، تولید ناخالص داخلی در کشورهای توسعهیافته به منفی ۵ درصد افت خواهد کرد. این درحالی است که تولید اقتصادهای درحال توسعه تا ۷/ ۰ درصد کاهش خواهد یافت.» نگاه شودبه : https://donya-e-eqtesad.com
بر مبنای داده های "ویژویال کاپیتالیست"نیز ضررهای اقتصادی ناشی از کرونا به 10 اقتصاد بزرگ جهان در مقایسه با 100 سال گذشته وحشتناک و بی نَظیر بوده است . بر این اساس حدود 15درصد زیان به تولید ناخالص 24 تریلیون دلاری امریکا ؛ 22 درصد به تولید ناخالص 4 تریلیون دلاری آلمان ؛ 21 درصد به تولید ناخالص 2 تریلیون دلاری هند؛ 13 تا 15 درصد به تولید ناخالص 1 تا 3 تریلیون دلاری فرانسه و انگلیس وایتالیا ؛4 درصد به تولید ناخالص 18 تریلیون دلاری چین ؛ 6 درصد به تولید ناخالص 5 تریلیون دلاری ژاپن ؛ 13 درصد به تولید ناخالص 2 تریلیون دلاری کانادا و 21 درصد به تولید ناخالص 2 تریلیون دلاری کره جنوبی طی دوران کرونا وارد شده است .نگاه شود به : https://www.khabaronline.ir/news/1468561
[4] برای اینفوگرافی چند واکسن اصلی تایید شده جهانی نگاه شود به :
https://www.barkhat.news/plus/160620378436/review-of-current-corona-vaccines-infographics
[5] برای آشنایی اولیه و مقدماتی با دو دانش تخصصی "جامعه شناسی علم " SOCIOLOGY OF SCIENCE و " جامعه شناسی پزشکی" MEDICAL SOCIOLOGY
برای نمونه نگاه شود به :
- محسنی ، منوچهر (1396 ) مبانی جامعه شناسی علم ، تهران، طهوری .
- توکل ، محمد (1389 ) جامعه شناسی علم ، تهران، جامعه شناسان .
- بوکی ، ماسیمیانو ( 1398 ) علم در جامعه: مقدمهای بر مطالعات اجتماعی علم ، مصطفی تقوی و علی برزگر، تهران، آگه.
- Merton, Robert K. (Author), and Storer, Norman W. (Editor)(1962) The Sociology of Science: Theoretical and Empirical Investigations, the university of Chicago press .
- محسنی ، منوچهر (1385 ) جامعه شناسی پزشکی ، تهران، طهوری.
- آدام ، فیلیپ و هرتسلویک ، کلودوین ( 1396) جامعه شناسی بیماری و پزشکی ، لورانس دنیا کتبی و مرتضی کتبی ، تهران، نشر نی .
- Cockerham, William C. Editor(s) (2001) the Blackwell Companion to Medical Sociology, Blackwell Publishers Ltd.
[6] برای آشنایی مقدماتی با "جامعه شناسی فاجعه " sociology of disaster نیز به نمونه نگاه شود به :
- عنبری ، موسی ( 1393 ) جامعه شناسی فاجعه، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
- Tierney, Kathleen (2019) Disasters: A Sociological Approach, Newark: Polity Press.
[7] منظورما از "مساله جامعه ای "societal problem ( که بر خلاف فن واژه "مساله اجتماعی" که رایج و پر کاربرد در جامعه شناسی است ، کم کاربرد است یا به کار نمی رود ) مساله ای است که کلیت آن یک شکل در هم تنیده از « مسایل اجتماعی – فرهنگی؛ مسایل سیاسی– حقوقی ؛ مسایل اقتصادی؛ مسایل اخلاقی- دینی » است – شبیه آن چه مارسل موس انسان شناس فرانسوی نودورکیمی ( 1872-1950 ) از آن تحت عنوان "پدیده اجتماعی تام " phenomene social total یاد می کند . برای نمونه نگاه شود به :
- موس، مارسل (1398) رساله پیشکش ، لیلا اردبیلی ، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
- VALERI ,Valerio ( 2013 ) Marcel Mauss and the new anthropology, Translated from the Italian by Alice Elliot, 2013 | HAU: Journal of Ethnographic Theory 3 (1): 262–86 ; https://www.journals.uchicago.edu/doi/pdfplus/10.14318/hau3.1.027
[8] برای آشنایی مبنایی و جامع با "مطالعات فرهنگی " و " جامعه شناسی فرهنگی" به نمونه نگاه شود به:
- بارکر ، کریس ( 1396 ) مطالعات فرهنگی : نظریه و عملکرد ، مهدی فرجی و نفیسه حمیدی ، تهران، موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی .
- بنت ، اندی ودیگران ( 1395) مقدمهای بر جامعهشناسی فرهنگی ، غلامرضا حداد، تهران، دانشگاه امام صادق ع .
- ویلیامز ، ریموند ( 1398) جامعهشناسی فرهنگ ، حسن چاوشیان ، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
[9] برای آشنایی مبنایی با " زندگی روزمره " به نمونه نگاه شود به :
- بنت، اندی(1386) فرهنگ و زندگی روزمره، حسن چاوشیان و لیلا جوافشانی، تهران، نشر اختران.
[10] درمورد کرونا و "جهان های اجتماعی سه گانه" نگاه شود به :
- نجاتی حسینی،سید محمود(1399) ویروس کرونا و جهانهای اجتماعی سه گانه: درباره هم دستی «فرهنگ، سیاست، اقتصاد، علم، تکنولوژی»، منتشره در: سایت انجمن جامعه شناسی ایران،http://isa.org.ir « مجموعه تحلیلهای اجتماعی درباره کرونا»http://isa.org.ir، http://isa.org.ir/%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%B1/707- 31 / 01/1399
[11] درباره هم پیوندی " تاثیرات اجتماعی فرهنگی کرونا بر امر دینی در جهان ادیان ابراهیمی وآسیایی" نگاه شود به پژوهش مصور و مستند بینافرهنگی و بینادینی زیر :
- نجاتی حسینی،سید محمود(1399) پیامدهای اجتماعی و فرهنگی ویروس کرونا در زیست جهان های دینی: روایتی جامعه شناختی از ایستارها و رفتارهای کنشگران دینی و اجتماعات دینی در جهان کرونایی شده، فصلنامه علمی – تخصصی ارزیابی تاثیرات اجتماعی ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی ، اردیبهشت 1399 ، دوره 1 ، شماره 2 « ویژه نامه پیامدهای شیوع ویروس کرونا-کووید 19»،صص: 105-150 . قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر :
https://www.sid.ir/fa/Journal/ViewPaper.aspx?id=507279
https://www.sid.ir/fa/Journal/JournalList.aspx?ID=48708
[12] برای فهم بهتر مساله "عام گرایی – خاص گرایی " universalism / particularism و" محلی گرایی – جهانی گرایی" localism/ globalism در سطح "ساختارهای اقتصاد- سیاست- فرهنگ – اجتماع جهانی " به نمونه چند اثر زیرسودمندند:
- نش ،کیت (1398 ) جامعه شناسی سیاسی معاصر: جهانی شدن، سیاست و قدرت ، تقی دلفروز ، تهران، کویر .
- تاملینسون ، جان (1393) جهانی شدن و فرهنگ ، محسن حکیمی، تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی .
- سینگ ،جی ، پی ( سر ویراستار ) ( 1396 ) قدرت و سیاست فرهنگی در روابط بین الملل ،عسگر قهرمان پور ،تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی .
- مک گوییگان ، جیم ( 1397 ) تحلیل فرهنگی ، سجاد علیزاده ، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات .
- تراسبی ، دیوید (1393 ) اقتصاد سیاست فرهنگی ، سوسن علایی ،تهران،سوره مهر حوزه هنری .
- تاوز ، روث ( 1395 ) درآمدی پیشرفته بر اقتصاد فرهنگی ، احتشام رشیدی و انسیه ابری ، تهران، تیسا.
- اتکینسون ، دیوید و همکاران ( ویراستاران) ( 1395 ) جغرافیای فرهنگی ،نرگس خالصی مقدم ، تهران، تیسا.
مباحث درسی و کلاسی +گفتگوها و یادداشت ها و نوشتارها : (استفاده با ذکر منبع مجاز است) 