[امر دینی و سیاست همسایگی در روابط بین الملل : مطالعه موردی سیاست های ج.ا.ا]
سید محمود نجاتی حسینی (خراسانی )
مقاله تایید شده برای "همایش ملی ایران و همسایگان"
وزارت امور خارجه ج.ا.ا. / 4 بهمن1400(930 - 1700 )
" مرکز آینده پژوهی جهان اسلام / مرکز مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه ج.ا.ا"
مکان:تهران، نیاوران، مرکز مطالعات سیاسی و بین امللی وزارت امور خارجه
امر دینی و سیاست همسایگی در ج.ا.ا. :
نسبت دین با روابط خارجی- بین المللی درعرصه سیاست منطقه ای و جهانی a
سید محمود نجاتی حسینی ( خراسانی )b
***
مساله بحث
"سیاست همسایگی"neighborhood policy که عمدتا به معنای �خط مشی های ملی – بومی و سیاستی - راهبردی - کاربردی کارآمد و روزآمد برای ارتباط فعال و تعامل سازنده با محیط های پیرامونی�است ؛ ابزار– برنامه استراتژیکی مهمی برای پویایی و پایایی دولت- ملت ها در حوزه روابط خارجی و بین المللی در عرصه سیاست جهانی است.[1] به این معنا همه دولت – ملت ها ( از جمله ایران اسلامی) نیز برای بازتولیدبقا و تداوم میراث تمدنی – فرهنگی خود ناگزیر از اتخاذ یک سیاست همسایگی مختص خود برای تعامل با سیاست جهانی و منطقه ای هستند .[2]
اما وفق بخشی از مفاد مقدمه" گزارش سیاست همسایگی ج.ا.ا."( نک گزارش سیاست همسایگی1397 : 2)مبنی بر این که :� ....[در مواجهه ایران با آمریکا و غرب و جهان ] ،گزینه تلاش برای اداره سیاست خارجی با مختصات قانون اساسی ج.ا.ا. ...معبری برای عبور از تنگناهای کنونی است و در حوزه همسایگی شکل می گیرد ،... یعنی اصالت دادن به روابط با همسایگان و تقویت منطقه گرایی و مدیریت روابط دو جانبه ...با هدف افزایش توان سیاست خارجی ایران و افزایش تاب آوری برای مقابله با چالش های موجود ....� ؛یکی از مهم ترین مسایل جامعه شناختی که دراین باره مطرح است، نقش دترمینانت(عامل تعیین کننده )"امردینی"the religious ( دین اسلام و مذهب تشیع ) به عنوان نقطه ارشمیدسی جهت دهنده به قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران ازجمله"سیاست خارجی"policy foreign و دولت– ملت و به تبع آن"سیاست همسایگی" است[1](نک قانون اساسی ج.ا.ا. 1358 و 1368 : فصل 10 سیاست خارجی ) .
وفق سه اصل 152 ،153 و 154 که سازنده سیاست خارجی ایران در قانون اساسی ج.ا.ا است، بر این دکترین (آموزه عمل سیاسی حقوقی ) که ملهم از امر دینی (معارف اسلامی و شیعی) مورد نظر ج.ا.ا. است ،تاکید شده است :
� ...سیاست خارجی ج.ا.ا. بر اساس: نفی هر گونه سلطه جویی و سلطه پذیری ...دفاع از حقوق همه مسلمانان ....عدم تعهد دربرابرقدرت های سلطه گر ... و روابط صلح آمیز متقابل با دول غیرمحارب استوار شده است( اصل 152 ) / ..هر گونه قرارداد منجربه سلطه بیگانه ممنوع است( اصل153 ) ... / ج.ا.ا. درعین خودداری از دخالت درامور داخلی ملت های دیگر از مبارزه حق طلبانه مستضعفین دربرابر مستکبرین در هرنقطه از جهان حمایت می کند ...( اصل 154 ) � ( همان ).
"تحلیل مضمونی"thematic analysis این متن هم چند مساله مهم را در خصوص "مبانی دینی" سیاست همسایگی ج.ا.ا. نشان می دهد و هم این که تحلیل مضمونی مزبور به ما چالشهای جامعه شناختی را که این نوع "سیاست همسایگی دین مبنا" در مواجهه با سیاست منطقه ای و جهانی"غیر دین مبنا"خواهد داشت،روشن می کند .ضمن آن که آشکارمی شود احتمالا این سیاست همسایگی دین مبنا تنها می تواند با سیاست همسایگی همتای منطقه ای خود سازگار باشد.به هرروی مسایل مهم و کلیدی سیاست همسایگی دین مبنای ج.ا.ا. ،وفق متن تحلیل شده مزبور، مشتمل اند بر:
�انتخاب همسایگی سیاسی برمبنای جهت گیری ایدئولوژیک-انقلابی؛انتخاب دیپلوماسی همسایگی براساس مواضع ایدئولوژیک- انقلابی؛تسری مواضع ایدئولوژیک – انقلابی به منطقه ژئوپولتیکی سرزمینی جهان اسلام(از شبه قاره هند تا ترکیه ،از خاورمیانه عربی تا شمال افریقا و قفقاز و آسیای میانه) حتی فراتر ازهمسایگان مرزی؛ تعمیم مواضع ایدئولوژیک – انقلابی در رفتارسیاسی و دیپلوماتیک با غرب (خصوصا ایالات متحده و اتحادیه اروپا )� .
با این وصف اکنون مساله بنیانی این نوشتارسیاست پژوهی تحلیل نظری راهبردی فهم دو معضل است :
اول- چگونگی کارآیی دین مبنایی در سیاست همسایگی.
دوم-چگونگی کارآمدی و تاب آوری سیاست همسایگی دین مبنای ج.ا.ا در عرصه سیاست منطقه ای و جهانی غیر دین مبنا.
بر این مبنا ایده اصلی ما دراین نوشتار این است که :با فهم ماهیت پیچیده "سیاست منطقه ای جهانی شده "و "سیاست غیر دین مبنای جهانی"و نیز شناخت واقع گرایانه "نسبت دین با سیاست"درعرصه های روابط خارجی و روابط بین الملل[2] بهترمی توان به فهم راهبردی مساله کارآمدی - کارآیی - تاب آوری "سیاست همسایگی دین مبنای ج.ا.ا پی برد.[3]
به این منظور سیاست پژوهی ما دراین نوشتار به سمت توصیف و تحلیل و تبیین چند مضمون به هم وابسته پیش خواهد رفت :
اول- توصیف سیاست همسایگی مد نظر ج.ا.ا. و ریختار متنی آن .
دوم- وضع موجود فضای ژئوپولتیکی همسایگی درمرزهای سرزمینی ج.ا.ا. و چالش های آن.
سوم- وضع موجود فضای ژئوپولتیکی همسایگی درفرامرزهای سرزمینی ج.ا.ا. و چالش های آن.
چهارم- وضع مطلوب یک سیاست همسایگی کارآ و کارآمد و تاب آورانه برای ج.ا.ا. و سناریوهای آن .
***
[1] نگاه شود به :
- قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران ، مصوب 1358 هجری شمسی .
[2] درمورد " نسبت دین با سیاست و روابط خارجی و بین الملل" برای نمونه نگاه شود به :
- Fox ,Jonathan ( 2013 )An Introduction to Religion and Politics: Theory and Practice , Book, January 2013 , See discussions, stats, and author profiles for this publication at:https://www.researchgate.net/publication/309312274
- Warner, Carolyn M., and Walker, Stephen G. (2011) Thinking about the Role of Religion in Foreign Policy: A Framework for Analysis, Foreign Policy Analysis (2011) 7, 113–135, https://academic.oup.com/fpa/article-abstract/7/1/113/1791698?redirectedFrom=fulltext
- Schiavon ,Elisabetta ( 2004 ) Religion’s Influence on Foreign Policy The case of U.S.-Israel relationship, Master’s Degree programmer –Second Cycle (D.M. 270/2004)in International Relations Final Thesis, http://dspace.unive.it/bitstream/handle/10579/8557/826706-1192125.pdf?sequence=2
- Rees, John A ( 2015 ) Four Religions of Foreign Policy, https://www.e-ir.info/2015/09/18/four-religions-of-foreign-policy/.
- Wald ,Kenneth D( 2005 ) Making Sense of Religion in Political Life, Article in Annual Review of Political Science � June 2005, See discussions, stats, and author profiles for this publication at: https://www.researchgate.net/publication/228343790.
- Desch , Michael C. et al (2011) ,Religion and International Relations: A Primer for Research, The Report of the Working Group on international Relations and Religion of the Mellon Initiative on Religion Across the Disciplines ,University of Notre Dame, https://rmellon.nd.edu/assets/101872/religion_and_international_relations_report.pdf
- Baumgart , Claudia (2006 ) DEMOCRACY, DIVERSITY, AND CONFLICT : Religious Zionism and Israeli Foreign Policy , Peace Research Institute Frankfurt, CORNELL UNIVERSITY,PEACE STUDIES PROGRAM OCCASIONAL PAPER #30-1, https://www.researchgate.net/publication/237430045_Religious_Zionism_and_Israeli_Foreign_Policy
- Barnett ,Michael et al (2015 ) Faith, Freedom, and Foreign Policy Challenges for the Transatlantic Community, https://www.gmfus.org/publications/faith-freedom-and-foreign-policy-challenges-transatlantic-community.
[3] در مورد "نسبت دین اسلام و سیاست جهانی " نیز برای نمونه نگاه شود به :
- MANDAVILLE ,PETER AND HAMID, SHADI(2018 ) ISLAM AS STATECRAFT: HOW GOVERNEMENTS USE RELIGION IN FOREIGN POLICY, THE NEW GEOPOLITICS MIDDLE EAST, https://www.brookings.edu/research/islam-as-statecraft-how-governments-use-religion-in-foreign-policy/.
- Berger, maurits (2010) religion and Islam in contemporary international relations ,Netherlands institute of international relations ,CLINGENDAEL, https://www.clingendael.org/sites/default/files/pdfs/20100400_cdsp_book_mberger.pdf.
- Solarz , Anna M( 2020 ) Religion and International Relations in the Middle East as a Challenge for International Relations (IR) Studies, https://www.mdpi.com/2077-1444/11/3/150.
a این نوشتارکه با ماهیت "سیاست پژوهی"POLICY RESEARCH تهیه شده است؛یکی ازمجموعه نوشتارهای پروژه مطالعاتی – راهبردی "سیاست همسایگی – وزارت امورخارجه جمهوری اسلامی ایران 1399" است ؛ که زیرنظر"موسسه آینده پژوهی جهان اسلام" و با همکاری دانش پژوهان چند رشته ای در دست تدوین است .
b [دین پژوه - مدیرگروه دین انجمن انسان شناسی ایران ].
cell phone 0912-204526
[عضوهسته پژوهشی علم و فناوری - موسسه آینده پژوهی جهان اسلام] .
[استادیارجامعه شناسی دانشگاه آزاد اسلامی ]
[1] برای نمونه نگاه شود به "مانیفست سیاست همسایگی اتحادیه اروپا " :
- The European Union's European Neighborhood Policy –ENP (2003/2015) available at: https://www.euneighbours.eu/en/policy/european-neighbourhood-policy-enp.
- EUROPEAN COMMISSION (2015) JOINT CONSULTATION PAPER Towards a new European Neighborhood Policy, Brussels, 4.3.2015 JOIN (2015) 6 final, https://www.brookings.edu/research/islam-as-statecraft-how-governments-use-religion-in-foreign-policy/.
- Grant, Charles (2010) A new neighborhood policy for the EU, https://www.cer.eu/sites/default/files/publications/attachments/pdf/2011/pb_grant_neighbourhood_11march11-170.pdf.
- Rieker, Pernille (2014 ) The European Neighborhood Policy: An instrument for security community building, https://www.files.ethz.ch/isn/177695/WP-832-Rieker.pdf.
[2] برای نمونه نگاه شود به "سیاست همسایگی ج.ا.ا." درسند کارشناسی زیر :
- گزارش سیاست همسایگی : مشخصات و مفاهیم ( 1397 ) وزارت امورخارجه ج.ا.ا. ، 12 بهمن 1397 .
مباحث درسی و کلاسی +گفتگوها و یادداشت ها و نوشتارها : (استفاده با ذکر منبع مجاز است) 