[دین ، تحول اجتماعی و آنومی اجتماعی در ایران ]مقاله به همایش انجمن جامعه شناسی ایران -خرداد 1401

یکشنبه بیست و دوم خرداد ۱۴۰۱ | 12:8 | سید محمود نجاتی حسینی[خراساني] -

[دین، تحول اجتماعی و آنومی اجتماعی در ایران ]

مقاله به همایش انجمن جامعه شناسی ایران - 26 خرداد 1401

پانل دین/ ساعت 10- 12

دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران

#####

پنجمین همایش کنکاش های مفهومی و نظری درباره جامعه ایران

تغییرات دینی - معنوی -اخلاقی و تحولات جامعه ای :

با نگاهی به آنومی جامعه ایران معاصر a

سید محمود نجاتی حسینی(خراسانی)b

***

چکیده

خصیصه بنیانی کنونی جامعه ایران معاصر قرار گرفتن در یک وضعیت"آنومیک"است:"در میانه هراس اخلاقی،بیم فرهنگی، امید اجتماعی". اما خود این وضعیت آنومیک هم ناشی از هم افزایی دو دترمینانت مهم است:"تحولات جامعه ای" و "تغییرات دینی، معنوی، اخلاقی".این ها نقطه ارشمیدسی را شکل می دهند که مساله ایران معاصرند:"بحران معنویت -اخلاقیت -عقلانیت - مدنیت".دربحث حاضر به صورت جامعه شناختی استدلال خواهیم کرد که چرا و چگونه این موقعیت - وضعیت مرزی شکل گرفته است؛این موقعیت - وضعیت مرزی چه تبعاتی برای جامعه ما داشته است؛چه آینده های اجتماعی برای جامعه ما به لحاظ وجود این بحران ها و آنومی ها متصور است.

بنابراین منطقا باید از«چیستی و چرایی و چگونگی مساله "بحران معنویت و اخلاقیت و عقلانیت و مدنیت"» بحث به میان آید.لذا ابتدا پرسش خواهد شد:«آنومی ووضعیت آنومیک چیست؟؛هراس اخلاقی،بیم فرهنگی و امید اجتماعی به چه معناهستند ؟».آن اه خواهیم پرسید :«تحولات جامعه ای ایران معاصر چرا و چگونه رخ داده اند ؟؛ این ها چگونه به تغییرات دینی و معنوی و اخلاقی منجر شده اند؟؛ جنس و آلیاژ این تغییرات چگونه است ؟».و سپس تر به این پرسش خواهیم رسید که :«هم افزایی تحولات جامعه ای ایران معاصر و تغییرات تابعی آن در دین ورزی و معنویت گرایی و اخلاق مداری چرا و چگونه به وضعیت آنومیک منجر شده است ؟».

و نهایتا نیز با این پرسش مواجه خواهیم شد که :«قرار گرفتن جامعه ایران معاصر در میانه یک موقعیت - وضعیت مرزی که سرشار از "هراس اخلاقی،بیم فرهنگی،امید اجتماعی"است؛ چه سرنوشت جامعه شناختی برای این جا و اکنون و آینده ما رقم خواهد زد ؟ ».و این پرسش پرسش ها که :« سرنوشت جامعه شناختی که به واسطه این وضعیت آنومیک برای این جا و اکنون و آینده ما رقم خواهد ، با "بحران معنویت و اخلاقیت و عقلانیت و مدنیت"که دامن گیر جامعه ایران معاصر شده است، چه خواهد کرد؟ و ما چه باید بکنیم؟از چه چیزی بیم داشته باشیم؟و به چه باید امیدوار باشیم؟»(چیزی شبیه پرسش های فلسفه عقلانیت انتقادی کانت) .

اما ایده کلیدی ومفروض ما این است: اول- بخشی از "وضعیت آنومیک" ما ، میراث تاریخی است ؛ اما بخش اعظم آن محصول سیاست ورزی های اکنونی است که مغایر با یک "عقلانیت استاندارد و نرمال" تجربه شده موفق جهانی است.دوم-"بحران های معنویت – اخلاقیت" ونیز "بحران های عقلانیت – مدنیت" هم تابعی هستند از سیاست ورزی ها.سوم-بحران های مزبور دست ساخت "خرده سیستم" عمومی و خصوصی و بازارنیز هستند. چهارم- "زیست جهان" بیناذهنیتی کنش گران نیز مدخلیت دارند.پنجم- در ایجاد"وضعیت آنومیک" در ایران معاصر، کنش ورزی و کارگزاری نهادهای فرهنگی"جامعه مدنی و حوزه عمومی"(مدرسه و مسجد و دانشگاه و رسانه و افکارعمومی و شبکه های اجتماعی) نیز موثرند.

اما پاسخ به پرسش ها نیز از حیث روشی با اتکا به "جامعه شناسی تاریخی" ، "فلسفه اجتماعی" و "جامعه شناسی دین" صورت خواهد گرفت .

کلید واژه ها

تحولات ایران معاصر؛وضعیت آنومیک؛تغییرات دینی–معنوی-اخلاقی؛بحران های معنویت– اخلاقیت؛بحران های عقلانیت – مدنیت ؛جامعه شناسی دین.

***

a این مقاله برای ارائه به همایش زیرتدوین شده است :

[پنجمین همایش“کنکاش های مفهومی ونظری در باره جامعه ایران :دگرگونی ها و پایداری های جامعه ایران – امیدها وبیم ها” / تهران، انجمن جامعه شناسی ایران / 25 و 26 خرداد 1401].