[ منطق تفکر اجتماعی در اسلام ]مقاله به همایش موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران اسفند 1401

شنبه بیست و هفتم اسفند ۱۴۰۱ | 16:12 | سید محمود نجاتی حسینی[خراساني] -

[ منطق تفکر اجتماعی در اسلام ]

مقاله به همایش موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران اسفند 1401

همایش بین المللی تاریخ منطق در جهان اسلام

منطق تفکر اجتماعی

در نزد متفکران اجتماعی مسلمان a

سید محمود نجاتی حسینی(خراسانی) b

***

خلاصه بحث

مساله و مضمون" تفکراجتماعی دراسلام" که مقصود معرفتی (‌و البته بیشتر عقیدتی و رتوریک )‌ آن فهم میراث فکری تمدن اسلامی ودرک بخشی ازماهیت زیست اجتماعی در جهان اسلام و به تبع جامعه ایران اسلامی است؛‌دیری است که جزو برنامه مطالعات دانشگاهی (‌آموزشی و پژوهشی)‌ما قرارگرفته است.اکنون این برنامه به حجمی معتنابه ازادبیات تخصصی(‌کتاب،‌‌مقاله،‌ژورنال)ذیل چندعنوان(تاریخ تفکر اجتماعی دراسلام و ایران،‌متفکران اجتماعی مسلمان،‌اندیشه های اجتماعی مسلمین) دست یافته است.

دراین ادبیات اما آن چه کم تر گزارش و توصیف و تشریح شده است این حوزه های دانش پژوهانه مهم ومغفول و مهجور است:«ماهیت اندیشه ایرانی اجتماعی مسلمین؛‌ماهیت امراجتماعی در زیست جهان اسلامی ازمنظر متفکران مسلمان؛‌ماهیت نسبت اندیشه های اجتماعی متفکران مسلمان با تمدن ایرانی دوران سنت و کلاسیک اسلامی ایرانی؛ماهیت استعداد اندراج اندیشه اجتماعی مسلمین دردانش اجتماعی و نظریه اجتماعی معاصر؛ و پتانسیل تئوریک اندیشه اجتماعی مسلمین برای کمک به فهم جامعه شناسی تاریخی اسلام وایران».

زین سبب به نظرما چند رویه معرفتی وجود دارد که می توان از آن ها برای ایضاح روشمند و نظریه مند این ابهامات سود جست:اول- شناخت سیستماتیک دستگاه فکری مورد استفاده متفکران اجتماعی مسلمان ، که به محتواها و اندیشه های اجتماعی دینی با بار تاریخی فرهنگی فلسفی علمی ادبی منجر شده است؛و مولف از:"روش و نظریه و تجربه و تحلیل و استنتاج "است ؛ که آن را منطق تفکر اجتماعی می دانیم و می نامیم .دوم-"‌بازخوانی انتقادی ادبیات تاریخ تفکراجتماعی دراسلام " که به فهم محتوا و برون داده ها با نگاه علم اجتماعی مدرن کمک می کند و می توان آن رانیز ازطریق رویه متعارف "مرور سیستماتیک" به دست آورد .

اما آن چه دراین مقاله به آن خواهیم پرداخت وجه اول این پروژه است:منطق تفکر اجتماعی درنزد متفکران اجتماعی مسلمان l.به این منظور و برای فهم و شناخت این منطق،منطقا به چند رویه شناختی پژوهشی لازم نیازمندیم و لذا این ها را به این صورت در مقاله حاضر به کارخواهیم گرفت :

ابتدا،برمبنای معیارهای"جامعه شناسی تاریخی"والبته پس از به دست دادن مشخصات یک "تفکراجتماعی" به معنای مورد نظر دراین مقاله ؛ فهرستی تاریخی از اصلی ترین متفکران اجتماعی مسلمان در"عصر سنت"( 1 تا 13 هجری/7 تا 19 میلادی)و "عصر درآستانه مدرن"(13 هجری / 19 و 20 میلادی )که لازم است منطق فکری آنان وارسی شود؛ ارائه خواهیم نمود.دراین فهرست قطعا نام های پیشاهنگانی مانند ابن سینا،فارابی،ابوریحان،غزالی،خواجه نظام الدین توسی،خواجه نصیر الدین توسی و ابن خلدون و نیز"نواندیشان سیاسی دینی معاصر"در اولویت است.

سپس برحسب معیارهای "جامعه شناسی شناخت"منطق های تفکر اجتماعی مورد استفاده در نزد متفکران اجتماعی فهرست شده،که برحسب "فرمت تفکراجتماعی"آنان(الاهیاتی،ادبی،تاریخی،جغرافیایی،سیاسی،فرهنگی،علمی،فلسفی،علمی، عرفانی،فقهی) مرتب شده است ،را بازخوانی خواهیم کرد.

آن گاه، برای آنالیز منطق مزبور در نزد متفکران پیش گفته و با ابتنا به علم شناسی فلسفی متعارف( فلسفه علم)و"فلسفه علوم اجتماعی"عناصراصلی شکل دهنده به یک"منطق تفکراجتماعی استاندارد"(شامل:مضمون،مساله،پرسش،پاسخ،روش،استدلال،استنتاج،تعمیم)راکشف،شناسایی و وارسی خواهیم نمود.

در همه این موارد این مقاله خود نیز بر یک"پروبلماتیک"(مساله،پرسش،مفروض، پاسخ،روش،ایده)مشخص و روشن که هدایت کننده وجهت دهنده به شناخت"منطق تفکر اجتماعی متفکران اجتماعی مسلمان" است،استوار است.وفق این پروبلماتیک در مقاله حاضر مساله ما ماهیت منطق تفکر اجتماعی متفکران مسلمان در عصرهای سنت و در آستانه مدرن است.

مهمترین پرسش مقاله دراین جا نیز این است که:این منطق چگونه ساخته و پرداخته شده وچگونه نیز به کارگرفته شده است.مفروض محوری و ایده اصلی مقاله - که راهنمای پاسخ به پرسش ما است – نیز این است که :متفکران اجتماعی مسلمان از الگوهای فکری عصرخود(آرا و روش ها)به انضمام الگوهای خود ساخته بومی و محلی مقتضی جهان اسلام برای برساختن منطق تفکر اجتماعی مورد نیاز و لازم بهره برده اند.

همه این ها با کاربست "روش مطالعات اسنادی و متنی"( تحلیل داده های اولیه و ثانویه و فرا تحلیل)میسر خواهد شد ؛به انضمام"روش شهود خلاق مولف" که لازمه کشف و شناخت آرای نو تر در خصوص مساله و مضمون مورد مطالعه(دراین جا :"منطق تفکر اجتماعی متفکران اجتماعی مسلمان عصرهای سنت و در آستانه مدرن ") است .