برای دانشجویانم

[سیاستهای فرهنگی دینی و شکل گیری جنبشهای اجتماعی ]

مقاله ارائه شده به همایش انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات - 27تیر1402

انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات برگزار می‌کند:

🔻همایش جنبش‌های اجتماعی، رسانه‌ها و فرهنگ🔻

برنامه افتتاحیه:

سخنرانی دکتر علی ربیعی عضو هیئت مدیره انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات و دکتر عباس کاظمی دبیر علمی همایش

پنل‌های تخصصی:

🔸جنبش‌ها و مفاهیم و نظریه‌ها
دبیر پنل: هادی خانیکی

🔸رسانه‌ها و جنبش‌های اجتماعی
دبیر پنل: اعظم ده‌صوفیانی

🔸تغییرات ارزشی و جنبش‌های اجتماعی
دبیر پنل: علی ربیعی

***سیاست‌های فرهنگی و جنبش‌های اجتماعی
دبیر پنل: زهرا اردکانی

زمان برگزاری: سه‌شنبه ۲۷ تیرماه ۱۴۰۲، ساعت ۱۳ الی ۱۹

مکان: میدان توحید، خیابان نصرت‌ غربی، پلاک ۵۶، طبقه اول، موسسه رحمان

https://irancsca.ir/wp-content/uploads/2023/07

سیاست های فرهنگی دینی و شکل گیری جنبشهای اجتماعیa

سیدمحمودنجاتی حسینی(خراسانی)b

خلاصه بحث

«چرا و چگونه سیاستهای فرهنگی مرتبط با امردینی و با مضمون دین و دغدغه دینی؛میتواندزمینه مقدماتی برای بروز وظهورجنبشهای اجتماعی را فراهم کنند»؟.این مساله - پرسش اصلی این مقاله است.

[1]جنبشهای اجتماعی دینی

جنبشهای اجتماعی،هویتهای جمعی آگاهی بخش ازنوع اعتراضی و انتقادی نسبت به سیاستهای حکومتی با هدف تصحیح سیاستها وتغییر رویه های حکمرانی و بهبودمدیریت جامه و بهزیستی مردمان اند[1].این جنبشها دربافتارامردینی،تبدیل به جنبشهای اجتماعی ازنوع فرهنگی میشوند،که جریان غالب درآن ها،نواندیشی دینی و نوگرایی دینی و نیزبازخوانی و بازسازی امردینی به شکل مدرن و پست مدرن و فمنیستی است[2].

ازسوی دیگر–وفق آنچه که در مباحث جامعه شناسی دین[3] و جامعه شناسی جنبشهای دینی جدید[4] بحث میشود–میتوان به جریان جنبشهای اجتماعی دینی اشاره نمود که درآن و ازطریق آنها معنویتهای نوپدید بصورت فرقه های شبه دینی ظاهر میشوند وبا دین رسمی مستقر و مذاهب مشروعیت یافته درمی افتند وآنها را از لحاظ هویت دینی به چالش میکشند[5].همچنین وفق تجربیات یک سده اخیر خصوصا در جوامع جهان اسلام ما شاهدبروز وظهور جنبشهای اجتماعی دینی رادیکال و افراط گرایی از جنس بنیادگرایی وسلفیگری،مانند طالبانیزم و داعشیزم،بوده ایم[6].

جریانهای بنیادگرایی دینی فرهنگی ترماننداخوان المسلمین درجهان اهل سنت واصولگرایی در جهان تشیع را نیزمیتوان شکلبندی اجتماعی دیگری ازاین جنبشهای اجتماعی دینی با بار فرهنگی و نه لزوما نظامی گری ملاحظه نمود.این مقوله البته به نحوی دیگر و با یک شکلبندی اجتماعی دیگر،در زیست جهانهای دینی دیگرمانند هندو بودیزم و نیز یهودی-مسیحی هم مسبوق به سابقه است.

به این معنا همه جنبشهای اجتماعی دینی وصف شده تااینجا،اعم ازجنبشهای اجتماعی دینی با بارفرهنگی و نیز جنبشهای اجتماعی دینی رادیکال و افراطی و نظامی گرا و همچنین جنبشهای اجتماعی معنویت گرای جدید،بنوعی یک نحوه خاص ازپدیده های جامعه شناختی هستند،که شناخت خاستگاه شکلگیری و مکانیزم و فرایند بازتولیدآنها مستلزم مطالعه جامعه شناختی آنها است.

[2]سیاستهای فرهنگی دینی

خط مشی گذاری وانتخاب نقشه راه برای مهندسی فرهنگ و جامعه و تعیین و تثبیت هویت ها وکنترل ذهن و بدن ماهیت اصلی سیاست فرهنگی وسیاستگذاری فرهنگی است[7].این سیاست(گذاری)های فرهنگی به هنگام جاگیرشدن درموضع تعیین و تثبیت رسمی و مشروعیت بخشی حکومتی به امردینی و ترویج فراگیر امردینی درجامعه تبدیل به سیاستهای فرهنگی دینی میشوند[8].چون این سیاستها از جنس اعمال قدرت و هژمونی وسلطه برجامعه و فرهنگ هستند؛لذا شکلگیری هویت های مقاومت ازجنس جنبشهای اجتماعی عرفی(مانندجنبش اعتراضی1401-1402درایران کنونی معروف به "زن- زندگی–آزادی")وجنبشهای اجتماعی دینی؛جزو طبیعت اجتماعی-فرهنگی یک جامعه پویا است[9].

[3]در باره روش

نسبت یابی ونسبت کاوی جامعه شناختی میان این سیاستها و این جنبشها ازطریق"مطالعه اسنادی"مساله اصلی بحث در این مقاله است.این امربه کمک چشم اندازهای"جامعه شناسی جنبشهای اجتماعی"(عرفی و دینی )و"مطالعات سیاست فرهنگی"(دینی)صورت میگیرد.

کلید واژه ها

سیاستهای فرهنگی دینی؛جنبشهای اجتماعی عرفی؛ وجنبشهای اجتماعی دینی.

[1] نگاه شود به :دلاپورتا،دوناتلا ودیانی،ماریو(1384) مقدمه ای بر جنبشهای اجتماعی،محمد تقی دلفروز،تهران، انتشارات کویر./نش،کیت(1380) جامعه شناسی سیاسی معاصر،محمد تقی دلفروز، تهران، انتشارات کویر.

[2] نگاه شودبه:استوفر،ریشار(1393)دین پیرایی- رفرم پروتستانی 1517-1564 م ،عبدالوهاب احمدی،تهران،آگه./اینگلهارت،رونالد و نوریس، پیپا (1387)مقدس و عرفی :دین و سیاست درجهان ، مریم وتر، تهران،کویر./ باربیه ،موریس(1389 )دین وسیاست در اندیشه مدرن ،امیر رضایی،تهران، ، انتشارات قصیده سرا./نجاتی حسینی،سید محمود(1401 باز خوانی علی شریعتی:ازجامعه شناسی(های)دین و دینی تا فلسفه(های) تاریخی اجتماعی متافیزیک و ایدئولوژیک،قابل دسترسی اینترنتی در:

https://isfahan.iqna.ir/fa/news/4065337

[3] نگاه شود به:وبر،ماكس(1396)جامعه شناسي دين،محسن ثلاثي،تهران، نشرثالث./هميلتون،ملكم(1387)جامعه شناسي دين،محسن ثلاثي،تهران ، نشرثالث./ فورشت، اینگر و رپستاد،پل(1394) درآمدی بر جامعه شناسی دین ،مجید جعفریان، ویراستار علمی: حسن محدثی گیلوایی ، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب. /هرویو- لژه،دانیل؛ویلم،ژان- پل؛برشون،پییر؛وهمکاران(1395)دین درجوامع مدرن: مقالاتی درجامعه شناسی دین،علیرضا خدامی،تهران، نشر نی ./ الکساندر، جفری و دیگران(1392)دین ونظریه اجتماعی، گفتگو کننده:محمدرضاجلایی پور،تهران،کویر./ بوی ، فیونا (1394) درآمدی برانسان شناسی دین،مهردادعربستانی،تهران،شرکت نشرنقدافکار./موسی پور،ابراهیم(گزینش و ترجمه)(1389)مقدمه ای بر پژوهش دین عامیانه،تهران،نشرجوانه توس./نجاتی حسینی،سید محمود(1389)جامعه شناسی دین و جامعه شناسی دینی و جامعه – خداشناسی:بازخوانی انتقادی مقایسه ای از سنت های فکری در دین پژوهی های اجتماعی و فرهنگی،دو فصلنامه علمی تخصصی اسلام و علوم اجتماعی(پژوهشگاه حوزه و دانشگاه )سال 2،شماره 4، پاییز و زمستان،صص 77-120 ./ نجاتي حسيني، سيد محمود (1393) الاهيات اجتماعي پست مدرن : نكته هايي براي صورت بندي جامعه شناسي هاي ديني پست مدرن و پست مدرنيته ديني ، مطالعات اجتماعي دين [نشريه تخصصي موسسه مطالعات و تحقيقات اجتماعي دانشگاه تهران، بخش جامعه شناسي دين]، شماره سوم، صص 109-120 ، قابل دريافت در:

https://www/isr.ut.ac.ir

[4] نگاه شود به :ویلسون، برایان و کرسول ، جیمی(1387)جنبشهای نوین دینی :محدویت ها و امکانات ،محمد قلی پور، با مقدمه سارا شریعتی مزینانی ،مشهد، نشر مرندیز ./ کوان ، داگلاس. ای و بروملی، دیوید .ج(1391)کیش ها ودین های جدید،محمد قلی پور،مشهد،موسسه فرهنگی انتشاراتی آزاد./ پایک،سارا .ام (1395) دین های عصر جدید و کافر کیش جدید درامریکا ،محمد قلی پور، مشهد،نشر شاملو./کازاک ، کارول.ام(1394)دین های ساختگی: تصور، افسانه و ایمان ، محمد قلی پور،مشهد، نشر شاملو.

[5] نگاه شود به:نجاتی حسینی،سید محمود(1395)معنویت های جدید و پیامدهای فرهنگی و اجتماعی آن،در:جوادی یگانه ،محمد رضا و غفاری، غلامرضا (گردآورندگان )(1395 ) مجموعه مقالات گزارش وضعیت اجتماعی کشور،تهران، شورای اجتماعی کشور،جلد دوم، صص536-594 .

[6] نگاه شود به:اسپوزيتو،جان و وال،جان(1391)جنبشهاي اسلامي معاصر،شجاع احمدوند، تهران،نشرني./عنايت،حميد(1389)انديشه سياسي در اسلام معاصر،بهاءالدين خرمشاهي،تهران،خوارزمي./ كرون،پاتريشيا(1389)تاريخ انديشه سياسي دراسلام،مسعودجعفري،تهران،سخن./هی وود،آندره(1383)درآمدی بر ایدئولوژی های سیاسی :از لیبرالیسم تا بنیادگرایی ها ی دینی، محمد رفیعی مهرآبادی،تهران،دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امورخارجه./نجاتی حسینی،سیدمحمود(1387)جهاني شدن،امپرياليسم فرهنگي واسلام سياسي درخاورميانه،فصلنامه مطالعات خاورميانه(مركزپژوهشهاي علمي ومطالعات استراتژيك خاورميانه) شماره 3 و 4 (54 و 55 )،پاييز و زمستان 1387، صص 65-94 .

[7] نگاه شود به:نجاتی حسینی،سیدمحمود(1387 )فرهنگ در سیاست:بازخوانی سیاست فرهنگی به عنوان یک مساله در پروبلماتیک سیاست فرهنگی، خردنامه(ویژه نامه همشهری)ش28 ،مردادوشهریور1387،صص 22-24.

[8] نگاه شودبه:نجاتی حسینی،سیدمحمود(1386)سیاستهای دینی و فرهنگ مردمی در ایران: تحلیل گفتمان انتقادی برنامه های توسعه( 1388- 1368)،نامه صادق :دو فصلنامه علمی تخصصی مطالعات میان رشته ای دین ،فرهنگ و ارتباطات(دانشگاه امام صادق ع)ش32 ،صص 47 -78.

[9] نگاه شود به:نجاتی حسینی،سیدمحمود(1401 )جامعه شناسی اعتراضات شهریور– مهر1401 ،مصاحبه با خبرگزاری ایرنا/ 7مهر1401 ، قابل دسترسی اینترنتی در:

https://www.irna.ir/news/84899109.

a این مقاله برای ارائه به همایش زیر تدوین شده است :

[«همایش جنبشهای اجتماعی ، رسانه ها و فرهنگ»انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی وارتباطات –تیر 1402 ]@irancsca

Hamayesh.iaocsc@gmail.com WhatsApp: 09386560354

b پژوهشگرمطالعات علم ودین / مدیر گروه دین انجمن انسان شناسی ایران

nejati.hosseini@gmail.com

telegram.me/@smnejatihosseini

https://for-mystudents.blogfa.com

cell phone (98 ) 0912-2045262