برای دانشجویانم

[مطالعات رسانه ديني و دين رسانه اي: يك تحليل كتاب شناختي ]

#توضيح ضروري مولف مقاله #

*اصل مقاله نگارنده( در همان فرمت پيش از انتشار و درفرمت ارسال شده به دوفصلنامه براي نشر )كه توسط «دوفصلنامه پژوهشهاي رسانه وارتباطات » ويرايش وبراي نشر در نشريه مناسب سازي و خلاصه شده است ؛نيز به ضميمه است . با توجه به تغييرات انجام شده فرمي و محتوايي كه دوفصلنامه در متن و حذف پانوشتها و ماخذ مقاله داده است كه منجر به حذف برخي مطالب و اضافه كردن برخي مطالب ديگر!شده است ؛ لازم است اصل مقاله نگارنده كه ضميمه شده است مبناي مطالعه و بحث قرار بگيرد .*

مقاله منتشره در دوفصلنامه پژوهشهاي رسانه و ارتباطات-اسفند1402

https://mcr.urd.ac.ir

شماره جاری: دوره 1، شماره 2، اسفند 1402، صفحه 9-390

فراتحلیلی کتاب‌شناختی از مطالعات رسانه دینی و دین رسانه‌ای

صفحه 35-62

10.22034/MCR.2024.406408.1040

سید محمود نجاتی حسینی( خراسانی)

مشاهده مقاله

اصل مقاله 489.98 K

https://mcr.urd.ac.ir/article_192871_9b394bf3b795b447c7eae1bdc45d6269.pdf





*اصل مقاله*

مطالعات دین و رسانه:

یک تحلیل کتابشناختی از مطالعات رسانه دینی و دین رسانه ایa

سیدمحمود نجاتی حسینی(خراسانی)b

چکیده

چرا و چگونه در جهان مدرنیته کنونی پیوند جامعه شناختی"دین– رسانه"مهم تلقی و صورتبندی است؟.وچرا مطالعه"دین-در-رسانه"[دین رسانه ای]و"رسانه-در-دین"[رسانه دینی]برای فهم این پیوند ضروریست؟.این مقاله پاسخیست به این پرسش.درمقاله حاضر با اتکا به رویه"مرورنظام یافته"یک مطالعه متنی به صورت موردی روی چند نمونه معرف ازادبیات تخصصی مرتبط با رسانه دینی و دین رسانه ای انجام شده است.هم چنین با اتکا به مطالعات تئوریک مرتبط ،به ویژه"جامعه شناسی دین" و "مطالعات فرهنگی دین"،فضای مفهومی این مطالعات نیز ترسیم و مولفه های کلیدی آن به صورتی فشرده بحث شده است.

داده ها ویافته های این مقاله نشان میدهد،خدمت"رسانه" ها به عنوان میانجی انتقال امردینی به ویژه درانتقال معاني ديني به فرهنگ و جامعه و برعكس در چهار فرمت صورت مي گيرد:اول-بازخواني re-reading[تفسيرامرديني و زندگي ديني به زبان هنري ادبي فني رسانه]؛دوم-بازتابيreflecting[توصيف آیینه وار و واقع گرای امرديني وواقعيت دين داري به زبان هنري ادبي فني رسانه]؛سوم-بازنمايي representation[تفسير رسانه اي دين به همراه تغيير دادن و تحريف آن]؛و چهارم-بازتوليدreproduction[كمك به تقويت وتوسعه وتعميق امرديني در پهنه زماني و مكاني با استفاده از زبان هنري ادبي فني رسانه].

هم چنین مقاله نشان میدهدکه چرا و چگونه دین رسانه ای شده و به ویژه ژانر"دین اینترنتی"،توانسته است به صورت عام:دسترس پذیری به فرآورده های فرهنگی دینی و خدمات دینی؛مرز زدایی ازدین داری؛ دموکراتیک کردن بحث وگفتگوی اعتقادی وانتقادی ورادیکال درباره دین؛تقویت هویت گمنامی کاربران در فضاهای دینی؛و جهانی شدن بازار تولید و مصرف وتوزیع و مبادله کالاها و خدمات دینی را نیز توسعه دهد.

کلید واژه ها

رسانه دینی / دین رسانه ای/ دین اینترنتی/ امردینی/جامعه شناسی دین /مطالعات فرهنگی دین .


[1 ]درآمد :پروبلماتیک بحث

جهان مدرن کنونی دست کم در بسیاری از جغرافیاهای گسترده و متنوع و چند فرهنگی جهان با مثلث "علم -دین – رسانه"معنا میشود است.رویه ظاهری این جهان مدرن نیز با "سبک زندگی"[شیوه خاص زیست فردی و گروهی وجمعی]نشان داده میشود.این نیز به نوبه خود با "فرهنگ مردم پسند"[ایده و رویه ها و ارزش ها و رفتارها و نگرشها و گرایشها وسبکها و کالاهایی که خورند ذائقه و سلیقه مردمان عادی و متعارف است]متجلی میشود.و این هم باز به"زندگی روزمره"[زندگی تکراری ویکنواخت وسرشار ازلذت مادی وسطحی نگری و عادی انگاری به دور از پیچیدگیهای سیاست و امر و نهی های کارشناسی و نخبگی و فرهیختگی]ختم میشود.

به این قرار آغاز و انجام فعالیت های روزانگی همه اعضای جامعه بیش و کم از فرد عادی و متعارف وتیپیکال [اکثریت جمعیت]تا فرد نخبه وفرهیخته و فرزانه[اقلیت جمعیت]بربافتار زندگی روزمره تنیده شده است.زندگی که به برکت !جهانی شدن و "رسانه ای شدن"دربافتار و ساختار رسانه ها –به ویژه رسانه های فضای مجازی وشبکه های اجتماعی در فضای مجازی - سامان و منتظم شده است.

به وقت رسانه ای شدن و به محض قرار گرفتن فرد متفرد و مجتمع در معرض رسانه ای شدن آن چه رخ میدهدسه امرمهم است که باید آن را ناشی از کارکرد و تاثیر وعملکرد و اهداف رسانه ای شدن دانست :«هویت یابی وهویت سازی ازطریق رسانه؛سبک سازی زندگی با رسانه؛معنا سازی جهان اجتماعی فرهنگی،حقوقی سیاسی،اقتصادی پیرامون از چشم انداز رسانه».به عبارتی که موردتمایل جامعه شناسی فرهنگی و مطالعات فرهنگی ورسانه است؛این رسانه ها هستند که به ما درزندگی روزمره ودربافتار فرهنگ مردم پسند میگویند:«چه کسی هستیم؟،چگونه بایدباشیم؟،به چه بایدبیندیشیم؟،جهان راچگونه ببینیم؟،چگونه بایدعمل کنیم؟، چگونه باید نظر کنیم؟».

همه آن چه رسانه ای شدن به معنای موصوف درسپهرعرفی[پروفان]جهان اجتماعی و زندگی روزمره ما انجام میدهد درسپهر دینی و شرعی وعقیدتی[ساکر]این جهان اجتماعی هم متصوراست.به عبارتی که موردتمایل جامعه شناسی دین و مطالعات فرهنگی دین و انسان شناسی دین است،پیوند"دین – رسانه " از خلال "رسانه ای شدن دینی" و"دینی شدن رسانه"درخدمت:«هویت یابی دینی وهویت سازی دینی ازطریق رسانه؛سبک سازی زندگی دینی با رسانه؛معنا سازی دینی برای جهان اجتماعی فرهنگی،حقوقی سیاسی،اقتصادی پیرامون از چشم انداز رسانه»قرارمیگیرد.

حاملهای رسانه ای که دراین جا مهم اند همان"پلتفرم"های نام آشنایی هستند که همه دین ورزان و کاربران دین دیجیتالیزه و دین اینترنتی شده بیش و کم با آنها درسپهردینی شده درزندگی روزمره شان درتماس اند:«رادیوی دینی،تلویزیون دینی،نشریه دینی،وبلاگ دینی،سایت دینی،سینمای دینی،تئاتردینی،موسیقی دینی،انیمیشن دینی،بازی کامپیوتری دینی،رمان دینی،صنایع دستی دینی و...».این پلاتفرم ها خود،حامل محتواهای دینی هستند که می توان آن هارا "ژانرها"ی رسانه ای دینی محسوب نمود؛ازجمله :«موعظه دینی، نمایش دینی، شعردینی، رمان دینی،بحث وگفتگوی دینی،خطابه دینی،فیلم دینی،قصه دینی،فولکلوردینی،موسیقی وآوازخوانی دینی،هنرهای نمایشی و هنرهای زیبا و هنرهای تجسمی دینی، و...».

نتیجه هم افزایی "پلاتفرم – ژانر دینی" درسپهر رسانه دینی و فضای مجازی دینی و حتی فضای فیزیکال و واقعی دینی و البته در رویه ظاهری وقابل رویت و ملموس و محسوس آن؛چیزی نیست جز:«آموزش دینی،ترویج دینی،تبلیغ دینی،اطلاع رسانی دینی،بازاریابی کالاها وخدمات دینی،عضو گیری دینی،تربیت و تعلیم دینی، دانش افزایی دینی ».

اما برنامه پنهان این هم افزایی یا رویه پنهان و نه چندان محسوس ملموس و رویت پذیر آن که بسی مهم تر و موثرتر و به تبع ازبرخی جهات نیزمخاطره آمیز تر است،شامل مکانیزم های«ایدئولوژی سازی دینی ، گفتمان سازی دینی،رتوریک سازی دینی»است.این ها خود ازطریق چهارسویه رسانه ای و کارکردی مهم میسر میشوند.به به عبارتی دیگر خدمت"رسانه"ها به عنوان میانجی انتقال امردینی به ویژه درانتقال معاني ديني به فرهنگ و جامعه و برعكس در این چهار فرمت صورت مي گيرد:

اول-بازخوانيre-reading[تفسيرامرديني و زندگي ديني به زبان هنري ادبي فني رسانه]؛دوم-بازتابيreflecting[توصيف آیینه وار و واقع گرای امرديني وواقعيت دين داري به زبان هنري ادبي فني رسانه]؛سوم-بازنمايي representation[تفسير رسانه اي دين به همراه تغيير دادن و تحريف آن]؛و چهارم-بازتوليدreproduction[كمك به تقويت وتوسعه وتعميق امرديني در پهنه زماني و مكاني با استفاده از زبان هنري ادبي فني رسانه].

روی هم،این ها همه "منطق" رسانه ای شدن دین را شکل میدهند، که حالت یک سامانه منتظم نسبتا استاندارد را بخود می گیرد ، که مبتني بر ترازهاي فرهنگ معاصر و جهان شمول كنوني است و لذا در سه سطح مي تواند به انتقال معاني ديني و امرديني و دين داري منجر شود و مقتضيات و شئونات هر سطح نيز متفاوت است و لذا در هر سطح دين رسانه اي و رسانه ديني به طرزي خاص عمل مي كند:«سطح رسانه اي فرهنگ ديني محلي ،سطح رسانه اي فرهنگ ديني جهانی،سطح رسانه اي فرهنگ ديني جهاني محلي ».

این منطق با استفاده از فضاي اينترنتي مي تواند شكل هاي متنوعي از دين داري را موجب شود كه رايج ترين شكل هاي آن به صورت «دين اينترنتي،دين آنلاين»است.مهم ترين خصايص این دين اينترنتي نیز عبارت است از:«سرزمين زدايي ازدين،جهان شمول كردن دين داري،به هم نزديك كردن اديان و دين داران،ايجاد گمنامي براي كاربران ديني ،روحانيت زدايي از دين،عمل سازي ديني بدون مناسك واقعي،ترويج و تبليغ و اموزش و اطلاع رساني ديني بدون محدوديت،دسترس پذيرتر كردن تجربه ديني انلاين، شكستن مرزهاي انحصارگرايي در تفسير امرديني،گسترش مرزهاي بي ديني و بي خدايي و سكولاريزم ».

دین رسانه ای ورسان دینی از جنبه ای دیگر نیز با دین مواجهه دارد و آن بازنمایی –بازتابندگی – بازاندیشی – بازتولید وجوه چندگانه دین ورزی فرهنگی اجتماعی در زندگی روزمره و جهان اجتماعی است .منظور نظم دهی رسانه دینی و دین رسانه ای به وجوه "امردینی اجتماعی / امر اجتماعی دینی " است که شامل این موارد مهم و موثر و مقوم و رایج و متعارف است :

اول- وجه ذهنی دین ورزی [ باورهای دینی پایه مانند اعتقاد به خداوند و پیامبران وآخرت و معاد و ...]؛ دوم- وجه عملی و عینی دین ورزی[مناسک جمعی و عبادات فردی مانند حج و نماز و روزه و زیارت و...]؛سوم- وجه تجربه ای دین ورزی[مانندتجربه زیسته و شخصی شده دین ورزان ازمواجهه مثبت وسازنده با امورمعنوی در بیداری و رویا و یا درمکان های مقدس و احساس برخورداری از عنایت خداوند و شخصیت های معنوی مقدس مانند امامان وپیامبران و قدیسین]؛چهارم- وجه پیامدی دین ورزی[نحوه تاثیر گذاری دین ورزی بر زندگی شخصی و جمعی و جامعه ونتیج دین داری برای اخلاق ورزی متدینان و..]؛پنجم- وجه معرفتی دین ورزی[میزان و نحوه اطلاع و دانش ها وآگاهی دین ورزان از تاریخ دین و شخصیت های دینی و مفاهیم اصلی دین].

هم چنین دين رسانه اي و رسانه ديني با متغيرهاي مهم هويت سازي و هويت يابي مدرن و پست مدرن و فمنيستي و مردم پسند پيوند خورده اند.به طوري كه ميتوان شاهد كثرت گرايي رسانه اي شده امرديني از حيث شكل بندي هايی بود مانند:«دين دورزی زنانه در رسانه،دين ورزی قوميتي نژادي در رسانه،دين ورزی نسلي در رسانه،دين ورزی تين ايجرها دررسانه،دین ورزی صنفی گروهی دررسانه،دین ورزی پوپولار در رسانه،دین ورزی روشن فکری دررسانه،دین ورزی های جعلی و نوپدید در رسانه،معنویت گرایی های نو،دین ورزی پیوندی دررسانه».

آخرین نکته هایی که در این بخش ازمقاله باید به آن اشاره نمود مساله و واقعیت چالش های جدی پیش روی رسانه های دیداری شنیداری[اعم از مجازی و واقعی]و به ویژه مالتی مدیا،به هنگام اعمال «بازنمایی– بازتولید – بازتابندگی–با زاندیشی"رسانه ای از "امردینی"، با وجود پیشرفت های تکنیکی و تکنولوژیکی در رسانه های فرهنگی اجتماعی کنونی،است.مهمترین این چالشها:وجودمعضلات«فنی،فرهنگی،ادبی،هنری،ایدئولوژیکی » در رسانه ها برای انتقال پیام دین به "مخاطبان" - شنوندگان و بینندگان و خوانندگان و حاضران واقعی در فضای فیزیکال و کاربران اینترنتی در فضای دیجیتال- است .

به نمونه می توان از سختی ترجمه فنی هنری ادبی معنویت گرایی و ایمان گرایی و اعتقاد گرایی به زبان رسانه و نیز سختی و پیچیدگی برگرداندن معانی متعالی وحی درمتون مقدس به زبان رسانه ای پیشرفته ای مانند فیلم و موسیقی و نمایش و حتی هنرهای تزیینی و تجسمی اشاره نمود.نمونه دیگر مشکلات فرهنگی رسانه ای پیشرفته در نمایش چهره های قدیسان و شخصیت های مقدس مورد احترام ادیان جهانی[اعم از ابراهیمی وآسیایی]است به ویژه برای "رسانه های دینی" در جهان اسلام که در آن محدویت های این نوع رسانه ها بیشتر از جهان یهودی – مسیحی و جهان هندو - بودیسم است.این درحالیست که ژانر موعظه دینی و تبلیغ و ترویج دینی و نیز فونکسیون آموزش و اطلاع رسانی دینی در جهان اسلام ازطریق رسانه های دینی – خصوصا رادیو تلویزیون دینی و شبکه های ماهواره ای دینی- به موازات جهان های غربی و شرقی به پیش رفته است.

درعین حال که در جهان اسلام ،رسانه های دینی مزبور برای نشان دادن تجسمی چهره پیامبر اسلام و در جهان تشیع نشان دادن چهره های امامان شیعی هنوز آمادگی فنی فرهنگی ندارند.به یاد داشته باشیم که در فیلم جهانی شده تحسین برانگیز وماندگار کارگردان بزرگ لیبیایی [مرحوم مصطفی عقاد که توسط "طالبان" بخاطر این فیلم کشته شد؟!]به نام"محمد رسول الله" the message هیچ تجسم عینی از پیامبر اسلام و امام علی و خلفای سه گانه اهل سنت دیده نمیشود.حال آن که طی 100 سال گذشته تا کنون در دهها "فیلم دینی" قوی و متوسط و ضعیف چهره دو پیامبر بزرگ ادیان ابراهیمی - عیسی بن مریم و موسی کلیم الله – نمایش داده شده است .

اما چالش کمتردیده شده و کم تر بحث شده دراین حوزه این است که درفضای ایدئولوژیکی فرهنگی و سنتی فقهی از نوع جهان اسلام واز جمله ایران،رسانه های دینی رسمی موصوف قادر و یا مایل به طرح انتقادی موضوعات دینی به زبان فنی هنری ادبی رسانه ای نیستند.این امرموجب شده که توان رسانه ای اجتماعی فرهنگی شبکه های اجتماعی – در پلتفرم های پرکاربر: توییترو اینستاگرام و تلگرام و یوتیوب - پر از محتواهای انتقادی و عمدتا ضد دینی برای تخریب و تحریف چهره اصلی دین و امردینی و دین ورزی شود.این مساله نیز خود جای تامل و وارسی بیشتری دارد.

البته نا گفته نباید گذاشت که این همه واقعیت دین رسانه ای در شبکه های اجتماعی نیست ، چرا که شبکه های اجتماعی سهم به سزایی هم در پیشبرد اهداف مهم و موثری چون «موعظه دینی و تبلیغ و ترویج دینی و نیز فونکسیون آموزش و اطلاع رسانی دینی» در جهان اسلام حتی بیشتر و برتر و بهتراز رسانه های دینی رسمی تر– رادیو تلویزیون دینی وشبکه های ماهواره ای دینی – داشته اند.سهمی که هم چنان نیز رو به افزونی از لحاظ کمیتی وحتی کیفیتی است.با این وصف همچنان نحوه کاربست چهاررویه موصوف که شامل «بازنمایی– بازتولید– بازتابندگی– بازاندیشی"رسانه ای از "امردینی" میشود،در این پلات فرم ها محل تامل و وارسی های انتقادی است .

*

با این توصیفات اکنون مساله پرسش مند[پرسمان]ما این است:چرا و چگونه درجهان مدرنیته کنونی پیوند جامعه شناختی"دین– رسانه"مهم تلقی و صورتبندی شده است؟.وچرا مطالعه"دین-در-رسانه"[دین رسانه ای]و"رسانه-در-دین"[رسانه دینی]برای فهم این پیوند ضروریست؟.ادبیات تخصصی موجود در حوزه رسانه دینی و دین رسانه ای نیز چگونه به پیوند دین – رسانه توجه کرده اند؟.این مقاله پاسخیست به این پرسشها.لذا درمقاله حاضر با اتکا به رویه"مرورنظام یافته"یک مطالعه متنی به صورت موردی روی چند نمونه معرف ازادبیات تخصصی مرتبط با رسانه دینی و دین رسانه ای انجام شده است.[1]هم چنین با اتکا به مطالعات تئوریک مرتبط،به ویژه"جامعه شناسی دین" و "مطالعات فرهنگی دین"[2]،فضای مفهومی این مطالعات نیز ترسیم و مولفه های کلیدی آن به صورتی فشرده بحث شده است.

***

[2 ] چند مساله - مضمون کلیدی در مطالعات دین – رسانه

نقطه عزیمت در مطالعات دین – رسانه ،مانند هر حوزه تخصصی دیگر درعلوم اجتماعی و فرهنگی، مساله مضمون هایی هستند که این مطالعات برمبنای آن ها محتواسازی و جهت دهی فکری داشته اند.مضمون ها [تم ها] نوع نگاه و نقطه مساله ای یک دانش و جهت گیری مطالعه را نشان میدهند .پس برای شناخت این هانیز مناسب ترین رویه تجربه شده و موفق مرور نظام یافته عناوین محوری ادبیات تخصصی است که از دل این مطالعات شکل گرفته اند.به این منظور ماباوارسی چندمتن تخصصی مبنایی تر تلاش کرده ایم تا به این مضامین را استخراج و مرتب کنیم.دربدو امر"فهرست عناوین"متون تخصصی مورد وارسی بهترین گزینه اند.با وارسی چندمتن(به نمونه نک هوور 1388 پیشین؛هوور و لاندبای 1389 پیشین؛استوت 1388 پیشین؛ قادری و عمید 1388 پیشین؛)این فهرست عناوین به دست آمده است که حاوی مضامین محوری مرتبط با "دین – رسانه" اند؛ مضامینی که هر کدام از آنها در جای خود از قابلیت علمی لازم برای تبدیل شدن به یک موضوع پژوهشی مستقل ؛ و هم چنین موضعی تئوریک برای یک مطالعه مفصل تاریخی و تجربی و موردی ؛ و نیز از قابلیت های آموزشی آکادمیکی لازم برای تدوین سرفصل های دروس تخصصی «دین – رسانه ، رسانه دینی ، دین رسانه ای » هم برخوردارند:

«رسانه و معناسازی دینی؛رسانه و تعامل سازی دینی؛رسانه و تقابل سازی دینی؛رسانه وهویت یابی دینی؛ رسانه و هویت سازی دینی؛رسانه و روایت سازی های دینی؛رسانه و ابژه سازی دینی؛رسانه دینی و عرفی سازی جهان اجتماعی وسکولارتر کردن زندگی روزمره؛رسانه دینی و تقویت موضع بنیادگرایی های دینی؛رسانه دینی و گسترش دین گرایی درحوزه عمومی و جامعه مدنی؛رسانه دینی و تقویت دین هراسی و دین گریزی و دین ستیزی درجامعه؛رسانه دینی و گسترش و ترویج دین های ملی ومدنی؛رسانه وبازاریابی دینی؛رسانه و آموزش دینی؛ رسانه و ترویج و تبلیغ دینی؛ رسانه و اطلاع رسانی دینی؛رسانه و دانش افزایی دینی؛رسانه و آگاهی بخشی دینی ؛ رسانه و روشن گری انتقادی راهبردی دینی؛ رسانه دینی و ترویج دین ایدئولوژیک حکومتی؛رسانه دینی و توسعه مدارا و رواداری عقیدتی و تساهل دینی».

در ذیل این مضامین مهم،متون مورد وارسی "طرح مساله "هایی هم دارند که ورای مضامین مطرح شده است به طوری که همه محیط جامعه شناختی و رسانه ای موثر بر پیوند"دین – رسانه"را میتوانند از حیث مطالعه پوشش دهند.برای نمونه میتوان به این چند مورد خاص اشاره نمود :

«تلویزیون دینی به طور خاص و رسانه دینی به طورعام چه تصوری و تصوری از دین و دین ورزی و بی دینی ارائه میدهد؟؛ پیوند دین وفرهنگ عامه و فولکلور و نیز فرهنگ مردم پسند و دین دررسانه دین و دین رسانه ای چگونه نشان داده میشوند؟؛رسانه دینی و دین رسانه ای چگونه معنویت گرایی های نو را ورای دین مستقر رسمی و مذاهب رسمیت یافته آن ترویج و بازتولید میکند؟؛ رسانه دینی ودین رسانه ای چگونه با علم گرایی و عقلانیت گرایی و ماده گرایی درجهان مدرنیته و زندگی مواجهه دارد ؟ و به چه صورت میتواند هم زمان دین ورزی را در مواجهه با عرفی شدن زندگی روزمره مناسب سازی و تعدیل کند؟؛روایت های علم گرایانه رسانه دینی و دین رسانه ای از خلقت جهان و انسان وطبیعت وهستی تا چه اندازه میتواند مساله افسون زدایی ورمززدایی ومعنازدایی ازجهان را که محصول پوزیتویسم و علم گرایی و مدرنیته عقلانی است جبران کند؟؛توانش معرفت شناختی وعقیدتی رسانه دینی ودین رسانه ای برای تبیین مجدد اهمیت وجود امر قدسی در جهان مدرنیته تا کجاست؟؛رسانه دینی ودین رسانه ای تا کجا میتواند مخاطب دین ورز را درمواجهه با امواج عرفی شدن و مادی شدن و تقدس زدایی از جهان حمایت فکری معرفتی عقیدتی کند و اعتقاد آیینی و مناسکی مخاطبان دین ورز رسانه دینی و دین رسانه را تقویت کند ویا دست کم از تضعیف آن جلوگیری کند و یا تبعات مادی گرایی و عرفی گرایی در زندگی روزمره دینی را از طریق روایت های نواندیشانه دینی جبران کند؟».

*

همه آن چه تا این جا گفته شد جز به یک معنانمی توان حمل و فهم کرد :دگرگونی کمی و تحول کیفی در رشد و توسعه و تغییر مکانیزم و فرایند وروند "دین رسانه ای" و "رسانه دینی" و در کل فرآورده ها و نتایج و تبعات پیش بینی شده و نشده پیوند "دین – رسانه" ؛ از لحاظ "جامعه شناسی تاریخی فرهنگ ورسانه" خود تابعی است از: تحولات تاریخی اجتماعی کلان در جامعه معاصر از رنسانس [سده 15 م]تا روشنگری [سده 18 م] ومدرنیته [از سده 19 م] تا کنون و نیز تغییرات اجتماعی محسوس در تکنولوژی رسانه ای و انقلاب اطلاعات و جهش های بزرگ در منظومه ارتباطات جهانی بینا فرهنگی و چندفرهنگی و بینا گروهی و بینا فردی در عصر اطلاعات[3] و شکل گیری "فرهنگ سایبر"[4] در بافتار فرهنگ مدرنیته و پست مدرنیته معاصر[5] ؛ و هم چنین باز اندیشی های مقتضی در دانش ارتباطات ورسانه و فرهنگ[6] .این واقعیتهای اجتماعی برای "سیاست گذاری های فرهنگی – دینی -رسانه ای" که خورند "فرهنگ سایبری ومردم پسند" کنونی است نیز هم چنان بایسته و قابل وارسی و تامل اند[7].

*

از این لحاظ و در کنار این داده هاو یافته های مبنایی و جهت دهنده و مهم،که در حقیقت داده های تحلیل ثانویه ای محسوب میشوند و ماحصل تلاشهای فکری پژوهشگران عرصه "رسانه – دین"هستند،نگارنده نیز به سهم خود درمطالعات و مباحث و نوشتارهای مرتبطی که درحوزه"دین – رسانه"[مبتنی بر وضعیت فرهنگی و موقعیت فرهنگی آن در جامعه ایران اسلامی]داشته و دارد،تلاش کرده به مساله – مضمون های جامعه شناختی توجه کند که برای این بخش ازمقاله یادآوری آنها نیز میتواند به شناخت بهترمساله کمک کند[8] .

من دراین جا تلاش کرده ام تا یک خلاصه مرتب شده ازموارد را که برای این مقاله مناسب سازی شده است ارائه دهم.به نمونه می توان به این موارد فهرست وار اشاره نمود که عمدتا در فرمت مساله و چالش طرح و تا اندازه ای به صورت راهبرد،تا آنجا که بحث کشش داشته حسب مقتضیات، بحث شده اند؛و لذا منطقا لازم است که در پژوهشها و مطالعات بعدی تدقیق شوند:

اول- وجود چالشهای فنی فرهنگی درتبلیغ دینی و ترویج امردینی وآموزش دین ورزی مانند سطحی نگری و عوام زدگی و حکومتی شدن امرتبلیغ رسانه ای دین. دوم- بی توجهی رسانه های دینی رسمی[حکومتی و دولتی ]اعم از واقعی و مجازی به فرهنگ مردم پسند دینی و علایق وسلایق ونیازهای دین ورزی نسل های کودک و نوجوان و جوان.سوم- عدم توجه کافی ولازم رسانه های دینی به بازخوانی و بازاندیشی مقتضیات جهانی شدن امر دینی از جمله مساله به چالش کشیده شدن دین رسمی ومستقر به موازات شکل گیری معنویت های نو دربافتار جهان واقعی و فضای مجازی وشبکه های اجتماعی.

چهارم–لزوم لحاظ هوشمندانه و تلفیقی سنت های دین شناسی متنوع و متکثر کنونی در برنامه سازی های رسانه دینی برحسب مقتضیات بوم شناختی فرهنگی دینی و محیط شناسی تاریخی اجتماعی ؛از جمله این سنت ها:آ)برداشت سنتي ازدين دراديان ابراهيمي[دین به معنای منظومه احكام الاهي پيامبران که براي تامين سعادت دنيوي واخروي بشريت و تجلي آن درعبادات و مناسك دين داران است].ب) برداشت فرهنگي ازدين درانسان شناسي[دینورزی به معنای هرگونه حس معنويت وارتباط با متافيزيك وامرمقدس كه بر زندگي فردي و جمعي موثراست].پ)برداشت فلسفي الاهياتي ازدين[دین ورزی به مثابه هرگونه نظام معرفتي عقيدتي متصف به صفات عقلاني و ايماني که مرتبط با امرمقدس؛خداوند؛متافيزيك بوده و برزندگي معنوي اخلاقی و رستگاری و رهایی فرد موثر است].ت)برداشت علمي اجتماعي ازدين[دینورزی هم چون نظام ارزشي واعتقادي درجامعه كه مبناي زيست معنوي اخلاقی اعضاي جامعه ومحور وفاق و همبستگی اخلاقی اجتمای اعتقادی ارزشی همه گروههای اجتماعی جامعه است].

پنجم-بی توجهی رسانه های دینی به تنوع فرهنگی اجتماعی مخاطبان و جماعت هایی دین ورزی که جدید شکل گرفته اند و حالت یک خرده فرهنگ دین ورزی پیوندی وتلفیقی[ترکیبی ازامرسنتی- مدرن-پست مدرن] را دارند و سنتهای دین ورزی آنان اگر نگوییم مغایرکه بسی متفاوت ازسنت دین ورزی فقهی حکومتی و دولتی رایج وحتی فرهنگ عمومی مدنظر نهادهای حاکمیتی است.ششم-ناکامی رسانه دینی معاصر در پردازش فنی هنری ادبی آثار و نتایج مخاطره آمیزناشی ازعرفی شدن جهان اجتماعی و مادی شدن زندگی روزمره و افسون زدایی و تقدس زدایی ازجهان.

هفتم–عدم لحاظ نتایج ناشی ازمطالعات جامعه شناسی دین ورزی درزمانه مدرن وپست مدرن و سکولارو فمنیستی شده در رسانه های دینی رسمی درحالی که درفضای مجازی و شبکه های اجتماعی غیررسمی و مستقل و آزاد نتایج مطالعات جامعه شناسی امردینی و دین ورزی های متنوع و متکثر[9].

هشتم-نادیده گرفته شدن آثار ونتایج و مخاطرات و چالشهای ناشی متحول و متغیر کنونی کاملا موج میزند از تحولات کنونی دین ورزی درشکل دین ورزی زنانه و دین ورزی فمنیستی و به ویژه ملاحظات فمنیسم اسلامی و اسلام فمنیستی[10] دررسانه دینی و دین رسانه ای.

***

[3]چند منظر- نظریه کلیدی در مطالعات دین – رسانه

با وجود پر و پیمان بودن نسبی مساله ها-مضمون هایی که در نسبت با پیوند"دین- رسانه-دین"وراهبردهای مرتبط باآنها طرح بحث شد؛اما همچنان جای خالی چشم اندازهایی که مایه های تئوریک قوی و غنی و کاربردی و راهبردی برای این نوع نگاه ها به "رسانه دینی" و "دین رسانه ای"را فراهم میکنند، هم چنان احساس میشود .ازین لحاظ جا دارد به نمونه طرح ها ی تئوریک و منظرها و چشم اندازهای نسبتا مهم ومطرحی دراین باره اشاره کنیم که به خصوص طی چنددهه گذشته مورد علاقه اجتماع علمی "مطالعات فرهنگی دین و رسانه دینی" قرار گرفته است.هر چند منطقا به لحاظ گستردگی حجم این ادبیات -از سویی- و محدویت حجم این مقاله -ازسوی دیگر-امکان وارسی همه موارد و یاحتی بیشترین نمونه های معرف این ادبیات نیز میسر نیست ؛و لذا ما به چند فقره مشخص تر اکتفا کرده ایم.این نکته را هم باید اضافه نمود که مسامحتا و دست کم در محدوده این مقاله و حسب کاربردآن،"منظر"[ چشم انداز]را به نگاه های کلان تاریخی تمدنی موسع تعبیر کرده ایم؛و "نظریه" را در معنای منظومه گزاره های تاریخی تجربی محدودتر به کار گرفته ایم.گفتنی است که این دو مکمل و متمم یک دیگرند، ضمن آن که استقلال معرفتی از هم نیز دارند.

چند مطالعه موردی

ابتدا باید به مجموعه مباحثی اشاره نمود که حالت مطالعات موردی - هم تئوریک و هم آمپیریک - در حوزه "دین – رسانه – دین" را دارند؛و منطقا ازحیث موازین معرفت شناختی و تعابیر اتخاذی ما دراین مقاله در میانه منظر و نظریه واقع میشوند(به نمونه نک کامبپل 2010 پیشین؛لووهایم2013پیشین؛دورمان2012 پیشین؛دیوور 2006 پیشین؛انشتاین 2008 پیشین؛ مه یر2009 پیشین؛مردوت2010 پیشین؛بادروکا ، پیشین؛ مهیر و مورز 2006 پیشین؛ هربرت 2013 پیشین).

صرفا می توان خلاصه مباحث این نوع مطالعات موردی مرتبط با "دین رسانه ای" و "رسانه دینی" را به صورت زیرمرتب نمود:

آ)مطالعات علم ودین؛جنسیت و دین؛همبستگی اجتماعی و جنبشهای اجتماعی و دین؛کثرت گرایی و چندفرهنگ گرایی و دین

دراین نوع مطالعات چند خط سیر تئوریک زیر دنبال شده است :

«اول-ضرورت تبیین اجتماعی ومطالعه فرهنگی سرنوشت پیچیده دین درمواجهه باعلم وعلمگرایی وسکولاریسم و عقلانیت علمی وپوزیتویسم و ماتریالیسم به هنگام قرار گرفتن دین ورزی در معرض مکانیزم های تکنولوژیکال و فنی هنری ادبی رسانه ای جدید به ویژه رسانه های دیجیتالی.دوم-تبیین جامعه شناختی امر جنسیت زنانه و دین ورزی زنانه به ویژه دربافتار فرهنگ مدرنیته و پست مدرینته و لزوم مطالعه آثار و نتایج بازنمایی زنانه از دین ورزی فمنیستی و فمنیزم دینی و نیز بازتابندگی امرواقع دین ورزی زنانه در رسانه ها از حیث برساختن نگاه زنانه در دین و برسازی نگاه مردانه از دین و نیز تحلی چرایی و چگونگی ترویج الاهیات فمنیستی و زنانه در مواجهه با الاهیات سنتی و ارتدوکس .سوم- مطالعه چرایی و چگونگی مکانیزم اجتماعی فرهنگی تضعیف یا تقویت اجتماعات دینی وهم بستگی دینی در برنامه های رسانه ها و نیز تبیین نقش رسانه دینی در پر کردن شکاف های اجتماعی و یا دامن زدن به تضادهای مذهبی آیینی به ویژه در سطح اجتماعات قومی نژادی مبنا و هم چنین تحلیل تاریخی تجربی موردی سهم رسانه ها و به خصوص رسانه ها های دینی – از فیلم دینی ، تئاتر دینی وموسیقی دینی و نمایش دینی تا رادیوی دینی و تلویزیون دینی سایت های دینی و نشریات دینی – درصلح سازی و حل مسایل اجماعی سیاسی به طریق صلح و سازش و توافق و مفاهمه و تعامل و مدارا ».

ب)مطالعات فیلم معنوی و سینمای دینی؛بازاریابی کالاهای معنوی و دینی مذهبی؛سیاست هویت یابی – سازی دینی

دراین نوع مطالعات نیز این خط سیر های تئوریک پی گرفته شده است :

«چهارم - نحوه بازنمایی آیینهای مذهبی در رسانه های عمومی و به خصوص رسانه دینی وتفاوت آن با مکانیزم بازتابندگی معنویت گرایی و آیینهای مذهبی در رسانه دینی ونیز نوع نگاه رسانه دینی به سنت دینی و مدرنیته سکولار به ویژه در فیلم های مذهبی معنوی و ژانر سینمای دینی و هم چنین تفاوت و تمایز جامعه شناختی میان دو نگاه فنی هنری ادبی دین گرا و سکولا رگرا به مقوله دین ورزی در سینما .پنجم- تبیین جامعه شناختی کالایی شدن دین ورزی دررسانه دینی،تبدیل شدن سنت معنوی به صنعت فرهنگی،تجاری شدن تبلیغات دینی،پولی شدن بهره مندی ازخدمات دین ومصرفی شدن دین ورزی؛و هم چنین تبیین جامعه شناختی نحوه و تاثیر و نتایج بازاریابی دینی به سبک منطق سرمایه داری برای معنویت گرایی حقیقی و آینده دین.ششم- نقش و سهم مثبت و منفی و ایجابی و سلبی رسانه دینی درهویت یابی های دینی و هویت سازی دینی برای نسلهای جوان،چالش رسانه دینی با احساس تعلق دینی،چگونگی حضور رسانه ای دین در حوزه عمومی و جامعه مدنی و فضاهای مجازی و شبکه های اجتماعی پرمخاطب ».

*

چند منظر کلیدی

منظرها،چهارچوب های مفهومی موسع و کلان با نگاه تاریخی تمدنی اند و از این لحاظ در متن مطالعات "دین- رسانه – جامعه"[رسانه دینی ودین رسانه ای ]میتوانند به دو کار آیند:در خدمت فهم تحولات فرهنگی کلان و تغییرات اجتماعی میانه و خرد رخ داده در "دین- رسانه"قرار گیرند و دیگر این که به مطالعات تکمیلی در حوزه دین رسانه ای و رسانه دینی نیز جهت دهند.با این تعبیر می توان به چند نمونه از این منظرها اشاره وار توجه نمود:

« اول-تحول در رسانه ها از حیث پرداختن به ارزشهای دینی معنوی اخلاقی جامعه؛دوم- سیر تاریخی تحولی پرداختن رسانه ها به امردینی سنتی و مدرن و پست مدرن و فمنیستی؛سوم-تحول رسانه های دینی در بازنمایی و بازتابندگی امر دینی و ارتباط پویا با مخاطبان و دین ورزان و کاربران رسانه های دیجیتالی؛چهارم-تحول رسانه دینی ازلحاظ تاثیر رسانه ای برفرایندها ومکانیزمهای تقویت هویت یابی دینی وهویت سازی دینی نسلهای جوان؛پنجم-تحول رسانه ای دراجتماعی شدن دینی و فرهنگ پذیری دینی اعضای جوان جامعه مخاطب و نیز باز اجتماعی شدن دینی نسلهای دین ورز قدیمی تر؛ششم-تغییرات رسانه ای از لحاظ تاثیرگذاری بر/ ازجنگ روایت های رسانه ای از امردینی؛هفتم-تحول رسانه های دینی از لحاظ مخاطب پذیری و مخاطب گریزی».

*

چند نظریه کلیدی

نظریه های"دین-رسانه-جامعه-فرهنگ"که در این جا به معنای منظومه گزاره های تاریخی تجربی محدودتر و واقع گرایانه تر وآزمون پذیر تز از حیث تجربی و تاریخی به کار رفته اند؛ناظر به واقعیت اجتماعی"امر دینی رسانه ای"اند.اینها خواه و ناخواه عمدتا مرزمند و بافتارمندو زمینه مند[کانتکسچوال]به فرهنگ وتمدن غربی[اروپایی - آمریکایی]و تحولات و تغییرات رسانه - دین جامعه مدرنیته کنونی اند.با این حال این نظریه ها به لحاظ تحولات رسانه ای شدن و جهانی شدن و جهانی محلی شدن نسبتا قابل تعمیم وتسری به جهان های غیر غربی از جمله تمدن شرق و جهان اسلام[11][و ایضا ایران اسلامی معاصر] نیز هستند.با این توصیف مروری گذرا برچند نظریه کلیدی در حوزه "رسانه– دین– جامعه – فرهنگ" خواهیم داشت.با این توضیح که دربرخی جاها به لحاظ تکثرفرهنگی در نظریه پردازی،مواضع متفاوت و متمایز آن ها حالت نظریه های متضاد هم نیز پیدا میکند،که از لحاظ منطق علوم اجتماعی مدرن قاعدتا امری طبیعی است و لذا نباید آن را تناقض معرفت شناختی درامر"نظریه پردازی دینی رسانه ای"دانست :

«اول-رسانه دینی وگسترش ایمان به فن دانش به جای ایمان به امردینی سنتی؛دوم-رسانه ها و بازگشت به امردینی؛سوم-ابزارگرایی رسانه ای از امردینی وتحریف وتضعیف دین ورزی؛چهارم-رسانه دینی و تقویت هویت یابی دینی و هویت سازی های دینی جدید؛پنجم-رسانه دینی و توسعه اطمینان فرهنگی و امید اجتماعی به دین؛ ششم-رادیو تلویزیونی کردن امردینی و گسترش سکولاریزم معنوی جدید؛هفتم- سینمای دینی اکثریت و تخریب و تحریف اقلیت های مذهبی؛هشتم-بازتولید شی وارگی امردینی در رسانه های مجازی؛نهم-ترویج رسانه ای معنویت های جدید غیررسمی و مغایربا آموز های ادیان مستقر رسمی تثبیت شده؛دهم-شکل گیری دین رسانه ای و دین اینترنتی و دین دیجیتال و دین مجازی به عنوان بدیل دین واقعی کلیسایی-کنیسه ای-معبدی - مسجدی».

***

[4]نتیجه:فضای مفهومی محوری در مطالعات دین – رسانه

ماحصل مقاله را می توان با چند شکل هندسی و تحلیلی خاتمه داد،که هم برای فهم بهتر پیوند پویا و پایا و سازای"دین- رسانه- دین- فرهنگ - جامعه - دین" ضروریست؛و هم برای جهت دادن تئوریک و متدلوژیک به"مطالعات دین رسانه ای" و "مطالعات رسانه دینی" در بافتار جامعه شناختی ایران اسلامی کنونی سودمنداست .

(1) «محتوای ادبیات دین – رسانه»

(2 ) «ماهیت اجتماعی دینی دین – رسانه»

(3 ) «ماهیت اجتماعی فرهنگی دین – رسانه»
(4 )«مکانیزم اجتماعی تاثیر گذاری رسانه دینی و دین رسانه ای»

منظرها و نمودارها و جداول
درخاتمه مقاله نیز لازم است به "فضای مفهومی" که محاط بر الگوی «متن-زمینه / مولف-مخاطب» در "مطالعات دین –رسانه" است اشاره کنیم.شکل زیر کلیت این فضا را که در مقاله مفصل بحث و تشریح شده است را نشان میدهد.

(7 )"فضای مفهومی" محاط بر الگوی «متن-زمینه / مولف-مخاطب» در"مطالعات دین – رسانه"

(1 )
نمونه
مسایل ومضامین

رسانه و معناسازی دینی؛رسانه و تعامل سازی دینی؛رسانه و تقابل سازی دینی؛رسانه وهویت یابی دینی؛ رسانه و هویت سازی دینی؛رسانه و روایت سازی های دینی؛رسانه و ابژه سازی دینی؛رسانه دینی و عرفی سازی جهان اجتماعی وسکولارتر کردن زندگی روزمره؛رسانه دینی و تقویت موضع بنیادگرایی های دینی؛رسانه دینی و گسترش دین گرایی درحوزه عمومی و جامعه مدنی؛رسانه دینی و تقویت دین هراسی و دین گریزی و دین ستیزی درجامعه؛رسانه دینی و گسترش و ترویج دین های ملی ومدنی؛رسانه وبازاریابی دینی؛رسانه و آموزش دینی؛ رسانه و ترویج و تبلیغ دینی؛ رسانه و اطلاع رسانی دینی؛رسانه و دانش افزایی دینی؛رسانه و آگاهی بخشی دینی ؛ رسانه و روشن گری انتقادی راهبردی دینی؛ رسانه دینی و ترویج دین ایدئولوژیک حکومتی؛رسانه دینی و توسعه مدارا و رواداری عقیدتی و تساهل دینی

(2 )

نمونه

محورهای بحث

تلویزیون دینی به طور خاص و رسانه دینی به طورعام چه تصوری و تصوری از دین و دین ورزی و بی دینی ارائه میدهد؟؛ پیوند دین وفرهنگ عامه و فولکلور و نیز فرهنگ مردم پسند و دین دررسانه دین و دین رسانه ای چگونه نشان داده میشوند؟؛رسانه دینی و دین رسانه ای چگونه معنویت گرایی های نو را ورای دین مستقر رسمی و مذاهب رسمیت یافته آن ترویج و بازتولید میکند؟؛ رسانه دینی ودین رسانه ای چگونه با علم گرایی و عقلانیت گرایی و ماده گرایی درجهان مدرنیته و زندگی مواجهه دارد ؟ و به چه صورت میتواند هم زمان دین ورزی را در مواجهه با عرفی شدن زندگی روزمره مناسب سازی و تعدیل کند؟؛روایت های علم گرایانه رسانه دینی و دین رسانه ای از خلقت جهان و انسان وطبیعت وهستی تا چه اندازه میتواند مساله افسون زدایی ورمززدایی ومعنازدایی ازجهان را که محصول پوزیتویسم و علم گرایی و مدرنیته عقلانی است جبران کند؟؛توانش معرفت شناختی وعقیدتی رسانه دینی ودین رسانه ای برای تبیین مجدد اهمیت وجود امر قدسی در جهان مدرنیته تا کجاست؟؛رسانه دینی ودین رسانه ای تا کجا میتواند مخاطب دین ورز را درمواجهه با امواج عرفی شدن و مادی شدن و تقدس زدایی از جهان حمایت فکری معرفتی عقیدتی کند و اعتقاد آیینی و مناسکی مخاطبان دین ورز رسانه دینی و دین رسانه را تقویت کند ویا دست کم از تضعیف آن جلوگیری کند و یا تبعات مادی گرایی و عرفی گرایی در زندگی روزمره دینی را از طریق روایت های نواندیشانه دینی جبران کند؟.

(3 )

نمونه

منظر های اصلی

اول-تحول در رسانه ها از حیث پرداختن به ارزشهای دینی معنوی اخلاقی جامعه؛دوم- سیر تاریخی تحولی پرداختن رسانه ها به امردینی سنتی و مدرن و پست مدرن و فمنیستی؛سوم-تحول رسانه های دینی در بازنمایی و بازتابندگی امر دینی و ارتباط پویا با مخاطبان و دین ورزان و کاربران رسانه های دیجیتالی؛چهارم-تحول رسانه دینی ازلحاظ تاثیر رسانه ای برفرایندها ومکانیزمهای تقویت هویت یابی دینی وهویت سازی دینی نسلهای جوان؛پنجم-تحول رسانه ای دراجتماعی شدن دینی و فرهنگ پذیری دینی اعضای جوان جامعه مخاطب و نیز باز اجتماعی شدن دینی نسلهای دین ورز قدیمی تر؛ششم-تغییرات رسانه ای از لحاظ تاثیرگذاری بر/ ازجنگ روایت های رسانه ای از امردینی؛هفتم-تحول رسانه های دینی از لحاظ مخاطب پذیری و مخاطب گریزی

(4 )

نمونه

نظریه های مطرح

اول-رسانه دینی وگسترش ایمان به فن دانش به جای ایمان به امردینی سنتی؛دوم-رسانه ها و بازگشت به امردینی؛سوم-ابزارگرایی رسانه ای از امردینی وتحریف وتضعیف دین ورزی؛چهارم-رسانه دینی و تقویت هویت یابی دینی و هویت سازی های دینی جدید؛پنجم-رسانه دینی و توسعه اطمینان فرهنگی و امید اجتماعی به دین؛ششم-رادیو تلویزیونی کردن امردینی و گسترش سکولاریزم معنوی جدید؛هفتم-سینمای دینی اکثریت و تخریب و تحریف اقلیت های مذهبی؛هشتم-بازتولید شی وارگی امردینی در رسانه های مجازی؛نهم-ترویج رسانه ای معنویت های جدید غیررسمی و مغایربا آموز های ادیان مستقر رسمی تثبیت شده؛دهم-شکل گیری دین رسانه ای و دین اینترنتی و دین دیجیتال و دین مجازی به عنوان بدیل دین واقعی کلیسایی-کنیسه ای-معبدی - مسجدی

* پلاتفرم های رسانه دینی

رادیوی دینی،تلویزیون دینی،نشریه دینی،وبلاگ دینی،سایت دینی،سینمای دینی،تئاتردینی،موسیقی دینی،انیمیشن دینی،بازی کامپیوتری دینی،رمان دینی،صنایع دستی دینی و...

*ژانرهای دین رسانه ای

موعظه دینی،نمایش دینی،شعردینی،رمان دینی،بحث وگفتگوی دینی،خطابه دینی،فیلم دینی،قصه دینی،فولکلوردینی،موسیقی وآوازخوانی دینی،هنرهای نمایشی و هنرهای زیبا و هنرهای تجسمی دینی، و...

*عملکردهای اصلی رسانه دینی

اول- بازخواني re-reading[تفسيرامرديني و زندگي ديني به زبان هنري ادبي فني رسانه].

دوم-بازتابيreflecting[توصيف آیینه وار و واقع گرای امرديني وواقعيت دين داري به زبان هنري ادبي فني رسانه].

سوم-بازنمايي representation[تفسير رسانه اي دين به همراه تغيير دادن و تحريف آن].

چهارم-بازتوليدreproduction[كمك به تقويت وتوسعه وتعميق امرديني در پهنه زماني و مكاني با استفاده از زبان هنري ادبي فني رسانه].

*خصایص کارکردی دین دیجیتال و اینترنتی

سرزمين زدايي ازدين،جهان شمول كردن دين داري،به هم نزديك كردن اديان و دين داران،ايجاد گمنامي براي كاربران ديني ،روحانيت زدايي ازدين،عمل سازي ديني بدون مناسك واقعي،ترويج و تبليغ و اموزش و اطلاع رساني ديني بدون محدوديت،دسترس پذيرتر كردن تجربه ديني انلاين، شكستن مرزهاي انحصارگرايي درتفسير امرديني،گسترش مرزهاي بي ديني و بي خدايي و سكولاريزم.


***

*یادداشت ها
[1] برا ی نمونه نگاه شود به چند متن مبنایی زیر :
*قادری،حمید رضا و عمید،حسین(گرد آورندگان)(1388 )جستارهایی در رسانه:دین ورسانه،با مقدمه مهدی محسنیان راد، قم ، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب ./ هوور، استوارت(1388) دین در عصر رسانه ، علی عامری مهابادی ، فتاح محمدی و اسماعیل اسفندیاری، با مقدمه حمید مولانا ، قم، مرکز پژوهشهای اسلامی صداو سیما ، نشر دفتر عقل./ استوت،دانیل(ویراستار)(1388) برگزیده دانش نامه دین ، ارتباطات و رسانه ، قم، مرکز پژوهشهای اسلامی صداو سیما ، نشر دفتر عقل ./ هوور، استوارت .ام و لاندبای .نات( ویراستاران)(1389) بازاندیشی در باره رسانه ، دین و فرهنگ، تهران، شرکت انتشارات سروش .
- برای چند نمونه از ادبیات تخصصی و متنوع و متفاوت " دین – رسانه – فرهنگ " هم چنین نک:

*Campbella, H.A (2010) when religion meets new media, Routledge, uk /loveheim, M(2013)media, religion and gender: key issues and new challenges, Routledge, uk./ Dorman, B( 2012)new religions, media and authority in occupied japan, University of Hawaii Press ,USA./Dwyer, R ( 2006)filming the god: religion and Indian cinema, Routledge, uk./Einstein, M( 2008)the brands of faith: marketing religion in a commercial age , Routledge, uk./ Meyer, B( Ed )(2009)aesthetics formation media, religion and senses, Palgrave McMillan. USA/Mardut, k (2010) popular Christian media and gendered civic identities; the faithful citizen, Bylore University Press. / Badracco, C. Hortze (?)Prescribing faith: medicine, media and religion in America culture. / Meyer, B and Moors, A (Eds) (2006) religion, media and public sphere , Indiana University Press, USA./ Herbert ,d(2013) creativity community cohesion :religion ,media and multiculturalism, Palgrave McMillan.

2 برای چند نمونه از ادبیات تخصصی و متنوع و متفاوت"دین– فرهنگ"با نگاه"جامعه شناسی دین، انسان شناسی دین و نیز مطالعات فرهنگی"نگاه شودبه :
* وبر ، ماکس (1396)جامعه شناسی دین ،محسن ثلاثی،تهران،نشر ثالث./ زیمل، گئورگ (1388)مقالاتی در باره دین – فلسفه و جامعه شناسی دین ،شهنازمسمی پرست،تهران، نشر ثالث ./ زیمل ، گئورگ (1393) دین ،امیر رضایی،تهران، نشر نی ./ الفاخوری،حنا و دیگران( 1389 )دین در جهان معاصر :دیالوگ با اندیشمندان مسیحی، گفتگو کننده :سید محمد علی ابطحی ، تهران، طرح نو./الکساندر ، جفری و دیگران(1392)دین ونظریه اجتماعی، گفتگو کننده:محمد رضا جلایی پور، تهران، کویر./ اینگلهارت ، رونالد و نوریس ، پیپا (1387 ) مقدس و عرفی :دین وسیاست در جهان ، مریم وتر، تهران،کویر./ بوی ، فیونا (1394) درآمدی بر انسان شناسی دین ، مهرداد عربستانی، تهران، شرکت نشر نقد افکار ./موسی پور ، ابراهیم( گزینش و ترجمه ) (1389) مقدمه ای بر پژوهش دین عامیانه ، تهران، نشر جوانه توس ./ کلود ریویر (1397) جامعه – انسان شناسی ادیان ، ترجمه وتوضیح – علیرضا خدامی ، تهران، نشر نی./ دین و ساختار اجتماعی ، علی بهرام پور و حسن محدثی ، تهران، کویر./ فیل زاکرمن ( 1384) درآمدی بر جامعه شناسی دین ، خشایاردیهیمی ، تهران، لوح فکر./ مالکوم همیلتون (1387 ) جامعه شناسی دین ، محسن ثلاثی ،تهران، نشر ثالث. / تامسون ، کنت و دیگران(1387 ) دین و ساختار اجتماعی ، علی بهرام پور و حسن محدثی ، تهران، کویر./ فورشت، اینگر و رپستاد، پل (1394) درآمدی برجامعه شناسی دین ،مجید جعفریان، ویراستار علمی: حسن محدثی گیلوایی ، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب .
-نیز نک:
*بنت،اندی( 1386) فرهنگ و زندگی روزمره،لیلا جوافشانی حسن چاووشیان ، تهرن، نشر اختران./ بارکر، کریس (1396) مطالعات فرهنگی : نظریه و عملکرد،مهدی فرجی و نفیسه حمید ، تهران،موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی./ دورینگ،سایمون(سرویراستار)(1397) مطالعات فرهنگی – مجموعه مقالات ، نیما ملک محمدی و شهریار وقفی پور، تهران، شرکت انتشارات علمی وفرهنگی ./ هال،جان .آر. و جو نیتس،مری(1391) فرهنگ از دیدگاه جامعه شناسی ، فریبرزمجیدی،تهران، انتشارات سروش ./ ویلیامز ، ریموند(1397) فرهنگ و جامعه، اکبر معصوم بیگی و نسترن موسوی ، تهران ، موسسه انتشارات نگاه ./ ویلیامز،ریموند(1397)جامعه شناسی فرهنگ ، حسن چاووشیان، تهران، پژوهشگاه فرهنگ – هنر - ارتباطات ./ مک گوییگان، جیم (1397 )تحلیل فرهنگی ، سجاد علیزاده ، تهران، پژوهشگاه فرهنگ – هنر - ارتباطات ./ اسميت، فيليپ (1387) درآمدي برنظريه فرهنگي ،حسن پويان، تهران، دفتر پژوهشهاي فرهنگي./بل،ديويد(1389 )درآمدي برفرهنگهاي سايبر،مسعود كوثري وحسين حسني ، تهران ،انتشارات جامعه شناسان.

Jacobs, M.D (2005) the Blackwell Companion to the Sociology of Culture, Blackwell, UK.

- هم چنین نگاه شود به :
*نجاتی حسینی،سید محمود (1389 )جامعه شناسی دین و جامعه شناسی دینی وجامعه – خداشناسی:بازخوانی انتقادی – مقایسه ای از سنت های فکری در دین پژوهی های اجتماعی و فرهنگی، دو فصلنامه علمی – تخصصی اسلام و علوم اجتماعی(پژوهشگاه حوزه و دانشگاه )،سال 2،شماره 4 ، پاییز و زمستان ،صص 77-120 ./ نجاتی حسینی،سیدمحمود(1395 )معنویت ها ی جدید و پیامدهای فرهنگی و اجتماعی آن ، در: محمد رضا جوادی یگانه و غلام رضا غفاری(گرداورندگان)(1395)مجموعه مقالات گزارش وضعیت اجتماعی کشور، تهران، شورای اجتماعی کشور ،جلد دوم، صص 536-594 ./نجاتی حسینی،سیدمحمود(1399)بازخوانی علی شریعتی:از جامعه شناسی(های)دین و دینی تا فلسفه(های)تاریخی-اجتماعی متافیزیک و ایدئولوژیک؛قابل دسترسی اینترنتی در لینکهای زیر[خبرگزاری ایکنا- اصفهان- 30 خرداد 1401] :

https://isfahan.iqna.ir/00h3zx

https://isfahan.iqna.ir/fa/news/4065337

http://for-mystudents.blogfa.com/post/483

3 به نمونه نگاه شود به کار کلاسیک زیر:*کاستلز ، مانوئل (1380) عصر اطلاعات- اقتصاد ، جامعه ، فرهنگ :ظهور جامعه شبکه ای ، احمد علیقلیان و افشین خاکباز، ویراستار ارشد علی پایا ، تهران انتشارات طرح نو ، جلد اول ./ کاستلز ، مانوئل (1380)عصر اطلاعات- اقتصاد،جامعه،فرهنگ : قدرت هویت ،احمد علیقلیان و افشین خاکباز، ویراستار ارشد علی پایا ،تهران انتشارات طرح نو ، جلد دوم .
- نیز نک به :
*نجاتی حسینی،سید محمود(1388)هویت شهروندی مجازی :فرصت های اینترنتی ممکن و آینده های مجازی محتمل ، فصلنامه علمی پژوهشی انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات،دوره 5 ،شماره 17 ،زمستان سال 1388 ،صفحات 97-130 ؛قابل دسترسی اینترنتی در لینک های زیر :

https://sid.ir/paper/477087/fatwgkhli
https://for-mystudents.blogfa.com/post /451

* کوثری ، مسعود (1386) اینترنت ، دین و فرهنگ مردم پسند ،‌نامه امام صادق ع [دوفصلنامه تخصصی مطالعات میان رشته ای دین ،‌‌فرهنگ و ارتباطات- دانشگاه امام صادق ع] ‌ پاییزو زمستان 1386 ، سال 14 ،‌شماره2،صص 5-24. / نجاتی حسینی، سید محمود (1391) بازنمایی خدا در بلاگفای فارسی: تحلیل الاهیات مردم پسند مجازی اینترنتی در ایران ، دوفصلنامه دین و ارتباطات [دوفصلنامه علمی پژوهشی مطالعات میان رشته ای دین ، ‌‌فرهنگ و ارتباطات - دانشگاه امام صادق ع ]‌ بهار و تابستان 1391 ، سال 19 ،‌شماره1( شماره پیاپی 41 ) صص 157-194.
4بل،ديويد(1389 )درآمدي برفرهنگهاي سايبر،مسعود كوثري وحسين حسني ، تهران ،انتشارات جامعه شناسان.
5 وارد،گلن (1389 ) پست مدرنيزم ،قادر فخر رنجبري و ابوذر كرمي، تهران، نشرماهي ./ چايلدز، پيتر (1386 ) مدرنيزم ، رضا رضايي، تهران، نشرماهي.
6 به نمونه نگاه شود به مجموعه چهار جلدی جامع زیر[79 فصل / 2800 صفحه] :
*کوبلی،پل(سرویراستار)(1387)نظریه های ارتباطات،شاهو صبار،سرویراستار فارسی سعیدرضاعاملی،تهران،پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی،جلد اول./کوبلی،پل(سر ویراستار)(1387)نظریه های ارتباطات،هادی خوشنویس،سرویراستار فارسی سعیدرضا عاملی،تهران،پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی،جلد دوم./کوبلی،پل(سر ویراستار)(1387)نظریه های ارتباطات،احسان شاقاسمی،سرویراستار فارسی سعیدرضا عاملی، تهران،پژوهشکده مطالعات فرهنگی واجتماعی،جلدسوم./کوبلی،پل(سر ویراستار)(1387)نظریه های ارتباطات،گودرزمیرزایی،سر ویراستار فارسی سعیدرضا عاملی،تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی،جلد چهارم .
7به نمونه نگاه شود به :
* نجاتی حسینی ، سیدمحمود(1386)«سیاستهای دینی و فرهنگ مردمی درایران:تحلیل گفتمان انتقادی برنامه های توسعه– 1368 تا 1388،‌»نامه امام صادق ع[ دوفصلنامه تخصصی مطالعات میان رشته ای دین ،‌‌فرهنگ وارتباطات- دانشگاه امام صادق ع]پاییز و زمستان 1386،سال 14 ،‌شماره2،صص 47-77 .
8 نگاه شود به :
*نجاتی حسینی، سید محمود(1401 )«ملاحظات جامعه شناختی تبلیغ دینی» - نشست تخصصی در خانه اندیشمندان ایران ،تیر1401؛ قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر(سه بخش ) :

https://for-mystudents.blogfa.com/post /585

*نجاتی حسینی، سیدمحمود (1401) «توانش رسانه ها و تبلیغ مذهبی » - نشست تخصصی آکادمی هدی و خانه اندیشمندان ایران ،مرداد1401؛ قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر:

https://for-mystudents.blogfa.com/post/ 580

* نجاتی حسینی، سیدمحمود(1401)«از دین رسانه ای و رسانه دینی تا دین داری مردم پسند » - گفتگوی تخصصی با خبرگزاری بین المللی قرآن – ایکنا؛تیر 1401 ؛ قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر:

https://for-mystudents.blogfa.com/post/ 571

*نجاتی حسینی، سیدمحمود(1399)«رسانه ای شدن آیینی عاشورا : برخی ملاحظات جامعه شناختی » - گفتگوی تخصصی با خبرگزاری بین المللی قرآن – ایکنا؛مهر 1399 ؛ قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر:

https://for-mystudents.blogfa.com/post/477

*نجاتی حسینی، سیدمحمود(1399)«از منبر واقعی تا ممبر مجازی :وضع رسانه دینی در جهان سنتی و مدرن » - گفتگوی تخصصی با خبرگزاری بین المللی قرآن – ایکنا؛مهر 1399 ؛ قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر:

https://for-mystudents.blogfa.com/post/475

*نجاتی حسینی، سیدمحمود (1399) «دین رسانه ای و رسانه دینی: برخی ملاحظات جامعه شناختی » - گفتگوی تخصصی با خبرگزاری بین المللی قرآن – ایکنا؛مرداد 1399 ؛ قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر:

https://for-mystudents.blogfa.com/post/465

*نجاتی حسینی، سیدمحمود (1399) «خدا – دین – اینترنت: الاهیات مردم پسند اینترنتی / باز نشر مقاله بازنمایی خدا در بلاگفای فارسی 1391» ؛ قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر:

https://for-mystudents.blogfa.com/post/412

*نجاتی حسینی،سیدمحمود(1399)«خلاصه مباحث کلاس درس"دین ورسانه های جمعی "ترم مهر 1398-399 "[دانشگاه آزاد تهران مرکزی] ؛ قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر:

https://for-mystudents.blogfa.com/post/400

*نجاتی حسینی، سیدمحمود(1398)«رسانه دینی وتربیت دینی »-نشست تخصصی درپژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی؛تیر 1398 ؛ قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر:

https://for-mystudents.blogfa.com/post/380

*نجاتی حسینی،سیدمحمود(1397)«خلاصه مباحث کلاس درس"دین ورسانه های جمعی"ترم مهر1398-1397"[دانشگاه آزاد تهران مرکزی] »قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر:

https://for-mystudents.blogfa.com/post/357

*نجاتی حسینی، سیدمحمود(1401)«دین ، علم، مدرنیته ، جهانی شدن و رسانه در جهان اسلام و ایران » - متن کامل گفتگوی تخصصی با آکادمی هدی ؛ مرداد 1401 ؛ قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر:

https://for-mystudents.blogfa.com/post/605

*نجاتی حسینی،سیدمحمود (1399) «جهان ادیان ، زیست جهان دین داری و نسبت علم و دین در جهان مدرن »گفتگوی تخصصی با خبرگزاری بین المللی قرآن– ایکنا؛شهریور1399؛قابل دسترسی اینترنتی در لینک زير:

https://for-mystudents.blogfa.com/post/469

* نجاتی حسینی، سیدمحمود(1389)«چالشهای دین داری اینترنتی و معنویت های نو »- گفتگوی تخصصی با خبرگزاری بین المللی قرآن – ایکنا ؛ مهر1389 ؛ قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر:

https://for-mystudents.blogfa.com/post/588

9 نگاه شود به :
* نجاتی حسینی،سیدمحمود(1401)«گونه شناسی تنوع تجربه های دین ورز ی دربافتار ایران کنونی»[خلاصه مقاله به همایش بین المللی انجمن فلسفه دین ایران] اسفند 1401 ؛ قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر:

https://for-mystudents.blogfa.com/post/615

*نجاتی حسینی،سیدمحمود (1401) «واقعیت اجتماعی فرهنگ دینی در جامعه ایران کنونی »- در گفتگوی تخصصی با خبرگزاری بین المللی قرآن – ایکنا - دی 1401 ؛ قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر:

https://for-mystudents.blogfa.com/post/606

*نجاتی حسینی،سیدمحمود (1401)«واقعیت اجتماعی دین و روحانیت در جامعه مدرن »- در گفتگوی تخصصی با پایگاه خبری فرهنگی سدید[سایت سدید] مرداد 1401 ؛ قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر:

https://for-mystudents.blogfa.com/post/596

*نجاتی حسینی،سیدمحمود(1401)«جامعه شناسی تاریخی دین اسلام و روحانیت شیعی»- در گفتگوی تخصصی با پایگاه خبری فرهنگی سدید [سایت سدید] مرداد 1401 ؛ قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر:

https://for-mystudents.blogfa.com/post/597

*نجاتی حسینی،سیدمحمود (1401) «جامعه شناسی تاریخی روحانیت و فرهنگ مدرن و آینده پیش رو»- در گفتگوی تخصصی با پایگاه خبری فرهنگی سدید [سایت سدید] مرداد 1401 ؛ قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر:

https://for-mystudents.blogfa.com/post/598

10 به نمونه نگاه شود به :
* نجاتی حسینی،سیدمحمود(1401)«فمنیزم اسلامی و اسلام فمنیستی: از امکان تا امتناع»[ چکیده مقاله به همایش زنان و حقوق بشر - آذر 1401]؛ قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر:

https://for-mystudents.blogfa.com/post/599

*نجاتی حسینی،سیدمحمود(1400)«شکل گیری فقه زنان »- گفتگوی تخصص با خبرگزاری بین المللی قرآن – ایکنا ؛قابل دسترسی اینترنتی در لینک زیر:

https://iqna.ir/fa/news/4041357

11 به نمونه نگاه شود به :
* ترنر،برایان.اس(1390)رویکردی جامعه شناختی به شرق شناسی ، پست مدرنیسم و جهانی شدن،محمدعلی محمدی،تهران، نشر یادآوران.

***

a این مقاله به درخواست"دو فصلنامه پژوهشهای رسانه وارتباطات"(دانشگاه ادیان و مذاهب)تدوین شده است .

https://mcr.urd.ac.ir

b پژوهشگر مطالعات علم ودین – مدیر گروه دین انجمن انسان شناسی ایران.

https://for-mystudents.blogfa.com

nejati.hosseini@gmail.com

telegram.me/@smnejatihosseini

cell phone ( +989122045262)