[دین و سرمایه اجتماعی:«اعتماد اجتماعی»،«مشارکت اجتماعی»،«انسجام اجتماعی»]
گزارش خبرگزاری شفقنا از همایش دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران- 5مرداد 1405
https://fa.shafaqna.com/news/2321739
[سید] محمود نجاتیحسینی:
توجه به «اعتماد اجتماعی»، «مشارکت اجتماعی» و «انسجام اجتماعی» برای پیشبرد امور دینی ضروری است
دکتر محمود نجاتی حسینی، استاد جامعه شناسی دین، در نشست علمی با موضوع دین و سرمایه اجتماعی، به تبیین جامع رابطه این دو مقوله، بررسی شاخص های آن و هشدار درباره چالش ها و مخاطرات پیش روی آن در جامعه ایران پرداخت و تمام ابعاد این موضوع را از منظر پژوهشی و میدانی تشریح کرد.
وی سرمایه اجتماعی را مجموعه ای از هنجارها، روابط اجتماعی، آموزه ها و باورهایی دانست که منجر به تعامل بیشتر و زندگی اخلاقی و ارزشمند می شود. نجاتی حسینی سه شاخص اصلی و قابل سنجش برای این مفهوم برشمرد:
نخست اعتماد اجتماعی که بر اساس آخرین پیمایش های فرهنگی و اجتماعی، میزان آن نسبت به نهادها بسیار پایین است؛ دوم مشارکت اجتماعی به معنای تقبل ارادی مسئولیت توسط افراد که به ویژه در حوزه مشارکت سیاسی هرچه جلوتر آمده ایم، روندی نزولی داشته است؛ و سوم همبستگی، انسجام و وفاق اجتماعی که به تعبیر وی جامعه باید مانند یک ارکستر سمفونی باشد که یک صدا از آن بیرون می آید، البته به معنای شنیده نشدن صداهای دیگر نیست. وی افزود که از این منظر نیز آمارها مطلوب نیست.
این استاد دانشگاه با تاکید بر لزوم مشخص کردن فضای مفهومی سرمایه اجتماعی و منظور از دین گفت:
عمده تعاریف موجود الهیاتی است، اما وقتی بحث سرمایه اجتماعی مطرح می شود باید معانی مدرن از دین نیز ارائه شود.
وی با اشاره به بررسی ۴۰۰ تا ۵۰۰ پژوهش درباره ایران خاطرنشان کرد: اگرچه این پژوهش ها ارتباط خوب دین و سرمایه اجتماعی را نشان می دهند، اما درباره چگونگی استفاده از این سرمایه برای پیشبرد اهداف توسعه و همچنین چالش ها و مخاطرات آن سکوت کرده اند. ما به جزئیات نیاز داریم زیرا سرمایه اجتماعی با مسائل مهمی مواجه است؛ از یک سو به دلیل کم استفاده شدن تضعیف شده و از سوی دیگر به دلیل استفاده با منظورهای غیردینی، تخریب شده است. اگر از سرمایه اجتماعی بد استفاده کنیم، تخریب می شود. من دین را به مثابه سرمایه اجتماعی می دانم، اما به شرط و شروطی.
نجاتی حسینی با بیان اینکه انقلاب اسلامی نتیجه این بود که دین به عنوان سرمایه اجتماعی عمل کرد، به نقش اعتماد اجتماعی اشاره کرد و گفت:
من در فرهنگ تشیع علوی بزرگ شده ام و چون به این تشیع اعتماد داشتیم، رهبری روحانیت را قبول کردیم. این نشان می دهد دین سرمایه اجتماعی است، اما خود این اعتماد در طول زمان دستخوش تغییر شده است. وقتی اعتماد اجتماعی به روحانیت به خطر بیفتد، دستگاه های دیگر نیز به خطر می افتند.
وی در ادامه به سیاسی شدن سرمایه اجتماعی اشاره کرد و افزود:
ما باید از سرمایه سیاسی صحبت کنیم تا سرمایه اجتماعی، چرا که دولت و حاکمیت سرمایه اجتماعی را به سرمایه سیاسی تبدیل کرده است. این امر منجر شده سرمایه اجتماعی به امری ابزاری، دولتی و حکومتی شبیه به دین شود. در دین مردمی سرمایه اجتماعی بالاست، اما در دین حکومتی این سرمایه کمرنگ شده و غیرمردمی شدن دین به آن آسیب جدی می زند.
وی با اشاره به تغییر الگوهای گردشگری مذهبی و مفهوم زیارت گفت:
توریسم مذهبی از سمت زیارتگاه های سنتی به سمت فضاهای معنوی دیگری رفته است. به عنوان مثال، میزان مراجعه و زیارت کنندگان از آرامگاه های سعدی و حافظ در شب سال تحویل، اگر این مکان ها بسته نباشند، چندین برابر برخی امامزاده هاست.
نجاتی حسینی محور بعدی را مکانیزم روانشناسی سرمایه اجتماعی دانست و تصریح کرد:
غفلتی که صورت گرفته این است که استفاده از سرمایه اجتماعی تابع شخصیت فرد در اجتماع است؛ یعنی افراد برای استفاده از سرمایه اجتماعی به ویژه دین، باید دانش، آگاهی، تعلق دینی و تعهد دینی داشته باشند. مردم اگر آگاهانه بین رفتن به مراکز فرهنگی ایران که اتفاقا معنوی است و هیچ چیز سکولاری ندارد اختیار داشته باشند، انتخاب های متفاوتی خواهند داشت. حتی برجسته ترین میراث فرهنگی مانند کوروش نیز باز شخصیتی معنوی دارد که در تورات به صراحت نام برده شده است.
وی در پاسخ به اینکه چه باید کرد، تاکید کرد:
باید صریح و صحیح گفت که ما از دین باید به عنوان ابزار توسعه اجتماعی استفاده کنیم. دین سنتی در دنیای جدید به تنهایی جواب نمی دهد و باید ببینیم دین کدام مشکل را حل می کند، در غیر این صورت کمرنگ می شود. کافی است به یکی از آیتم های پژوهش های سال های اخیر نگاه کنیم که وقتی از مردم پرسیدند دین داری نسبت به ۵ سال قبل چه شده، گفتند بدتر شده و در پاسخ به آینده چه می شود، گفتند بدتر می شود. این فضای منفی نسبت به امور دینی، سرمایه اجتماعی را به خطر می اندازد.
نجاتی حسینی در پایان خاطرنشان کرد:
باید به سرمایه اجتماعی دینی هم از منظر سخت افزاری و هم نرم افزاری نگریست که نیازمند سازمان، کنشگر و متن است. با توجه به اینکه تعداد کلیساهای خانگی در ایران رو به گسترش است،
نکته مهم این است که دین و سرمایه اجتماعی را باید به جایی برسانیم که دین را به عنوان سرمایه اجتماعی ببینیم و آن را وسیع تر تعریف کنیم. وقتی وسیع تر تعریف کنیم، مدل اصلی تر اتفاق می افتد و سرمایه دینی زمانی شکل می گیرد که از متن به میانجی و سپس به کنشگران برسد.
ضمیمه:
گزارش جامع شفقنا از همایش «بقاع متبرکه و سرمایه اجتماعی»
گزارش شفقنا از نشست علمی کنگره تکریم حضرت بیبی حکیمه (س)؛ رییس سازمان اوقاف: بیش از ۸۷۶۰ بقعه متبرکه و امامزاده در جغرافیای ایران مدفون هستند/ معاون وزیر ارشاد: اگر فاصله بین مسئولان و مردم کاهش یابد، سرمایه اجتماعی افزایش خواهد یافت/ سیدضیاء هاشمی: در منطقه و اطراف امامزاده ها نباید چهره ای از «فقر» دیده شود
۵ مرداد ۱۴۰۵ | ساعت: ۱۵:۱۶
مرداد ۵, ۱۴۰۵
کد خبر : 357642
شفقنا- نخستین نشست علمی کنگره بینالمللی حضرت بیبی حکیمه(س) با موضوع «بقاع متبرکه و ارتقای سرمایه اجتماعی» در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شد. در این نشست حجتالاسلام والمسلمین سید مهدی خاموشی رئیس سازمان اوقاف و امور خیریه، استاندار کهگیلویه و بویراحمد، سید ضیاء هاشمی معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیس جمهور و رئیس شورای سیاستگذاری کنگره بین المللی تکریم حضرت بیبی حکیمه (س) ، حجتالاسلام والمسلمین جعفرالعلوم، سید محمود نجاتی حسینی و فرشید فلاح مدیر بنیاد بینالمللی فرهنگی امام رضا (ع) حضور داشتند.
به گزارش شفقنا، در این نشست علمی که کنگره نهایی آن به میزبانی شهرستان گچساران و با همت شورای سیاستگذاری کنگره برگزار خواهد شد، ابعاد مختلف برنامههای علمی و ترویجی این رویداد بینالمللی تشریح شد. طبق برنامهریزی صورتگرفته، سلسله پیشهمایشهای این کنگره در مرداد، مهر و آذرماه ۱۴۰۵ برگزار شده و اختتامیه آن نیز در اسفندماه همان سال به میزبانی استان کهگیلویه و بویراحمد خواهد بود.
رییس سازمان اوقاف: بیش از ۸۷۶۰ بقعه متبرکه و امامزاده در جغرافیای ایران مدفون هستند/ ایستادگی در برابر دشمن «تمدنسازی نوین اسلامی» است
رییس سازمان اوقاف و امور خیریه کشور معتقد است: پرچم اهلبیت عصمت و طهارت (ع)، پرچم آزادی است و نباید سکولار باشد؛ این پرچم باید همواره برافراشته شود و تحقق این امر و ایستادگی در برابر دشمن، همان تمدنسازی نوین اسلامی است که مصادیق آن در هزاران آیه قرآن کریم آمده است.
به گزارش شفقنا، حجت الاسلام والمسلمین سید مهدی خاموشی ایران اسلامی را میزبان ابقاع متبرکه بسیاری دانست و خاطرنشان کرد: بیش از ۸۷۶۰ (و به روایتی بیش از ۳۰ هزار) بقعه متبرکه و امامزاده در جغرافیای ایران مدفون هستند که این عدد، نشاندهنده ظرفیت بسیار بالای معنوی کشور ما نسبت به سایر نقاط جهان است.
وی با اشاره به وجود مزار پیامبرانی همچون دانیال نبی (ع) که مورد احترام پیروان سایر ادیان نیز هستند، افزود: ما در اسلام و قرآن به امامان معصوم (علیهمالسلام) ایمان داریم. بسیاری از این بزرگواران در سنین جوانی به شهادت رسیدند، این امامزادگان بزرگوار، نهال محبت اهلبیت (ع) را در نقاط مختلف کشور از جمله شهرستان ری کاشتند و ظرفیت معنوی بینظیری را ایجاد کردند.
رییس سازمان اوقاف و امور خیریه با اشاره به اینکه بیش از ۹۰ درصد این بقاع متبرکه متعلق به نوادگان و اعقاب ائمه اطهار (ع) است، یادآور شد: نگاه مردم ما به این سادات، نگاهی دینی و سرشار از محبت به اهلبیت (ع) است. حضرت آیتالله العظمی جعفر سبحانی، تدین مردم ایران و وابستگی قلبی آنان به اهلبیت (ع) را فراتر از مباحث صرفاً فقهی دانست و این موضوع را نکتهای بسیار حائز اهمیت برشمرد.
وی با انتقاد از نگاه مادی به مقوله تمدن، تصریح کرد: تمدن تنها به معنای ساختمان، جاده، صنعت، کشتی و هواپیما نیست؛ ترامپ مدعی است که این تمدن را از بین خواهد برد، اما این تمدن از بین رفتنی نیست.
وی تأکید کرد: تمدن واقعی، «مدنیت» برگرفته از وحی الهی و اتصال درون انسان به مقام معناست که جنبه نرمافزاری و معنوی آن، مهمترین رکن تمدنسازی محسوب میشود.
خاموشی گفت: برخی از شهرها از بالا، روشن به چراغهای نورانی نماز شب و تهجد است. خداوند متعال این شهر را به عنوان یک نمونه ایمانی معرفی کرده و این نورانیت، همان مدنیت واقعی است که در جهان امروز حرف اول را میزند، نه زور و قدرت مادی.
وی با اشاره به مراسم عظیم اربعین و حضور بیش از ۲۷ میلیون زائر، آن را یک گردهمایی جهانی بینظیر خواند و گفت: بسیاری از خانوادهها حتی با وجود محدودیتهای معیشتی، برای کسب آرامش معنوی و شفا یافتن دلهایشان، تمام دارایی خود را در این راه تقدیم میکنند. این ایستادگی و عقیده، همان دلیلی است که امروز مردم ایران را در برابر مصائب و قدرتهای مستکبر مقاوم ساخته است.
وی با تأکید بر اینکه جریان عزای شهادت از اباعبدالله الحسین (ع) آغاز شد و امروز نیز پرچم این مکتب در کشور ما برافراشته است، اظهار داشت: امروز رهبر ما نیز پرچمدار انتقام و ثارالله هستند.
خاموشی با اشاره به شخصیت «بیبی حکیمه خاتون (س)»، خواهر گرامی امام رضا (ع)، بر ضرورت برگزاری کنگرهای برای معرفی نقش تاریخی و فرهنگی این بانوی مکرمه تأکید کرد و افزود: همین مردمی که پروانهوار گرد بقاع متبرکه میگردند، خود یک ظرفیت فرهنگی بسیار مهم محسوب میشوند.
رییس سازمان اوقاف و امور خیریه با استناد به آیات قرآن کریم و مثال همسر فرعون (آسیه) که به دلیل ایمانش به نیکی یاد شده، در مقابل همسران نوح و لوط (ع) که مذمت شدهاند، خاطرنشان کرد: معیار اصلی، نقطه ایمانی است. وقتی به زیارت امام رضا (ع) میرویم، باید با این نگاه توحیدی و ایمانی با آن حضرت سخن بگوییم، زیرا اصلیترین زنجیره اتصال بقاع متبرکه به قلب مردم، همین بعد ایمانی و موحدانه است.
خاموشی با اشاره به اینکه امامان نهم، دهم، یازدهم و دوازدهم شیعیان همگی با عنوان «ابنالرضا» شناخته میشوند، تصریح کرد: این زنجیره نورانی اهلبیت (ع)، همواره پناهگاه مظلومان در برابر ظلم نظام سلطه بوده و باعث شده است که بسیاری از آزادگان جهان، به محبان اهلبیت (ع) بپیوندند.
وی با گرامیداشت یاد و خاطره رهبر شهید انقلاب، به مقاومت مردم غزه اشاره کرد و گفت: این شهید بزرگوار توانست ضربات مهلکی به رژیم صهیونیستی وارد کند. مردم مظلوم غزه با جمعیتی بیش از دو میلیون نفر، زیر بمباران و محاصره غذایی و معیشتی دستوپنج نرم میکنند و تمام دنیا و اربابان زر و زور شاهد این ایستادگی هستند و سکوت کردند.
خاموشی در پایان تأکید کرد: پرچم اهلبیت عصمت و طهارت (ع)، پرچم آزادی است و نباید سکولار باشد؛ این پرچم باید با جهتگیری ولایی و جمعی برافراشته شود. تحقق این امر و ایستادگی در برابر دشمن، همان تمدنسازی نوین اسلامی است که مصادیق آن در هزاران آیه قرآن کریم آمده است.
معاون وزیر ارشاد: اگر فاصله بین مسئولان و مردم کاهش یابد، سرمایه اجتماعی افزایش خواهد یافت
معاون قرآن و عترت وزارت ارشاد تأکید کرد که وقتی فاصله بین اقوام و طوایف کم میشود، بسیاری از گرههای اجتماعی باز میگردد؛ چنانکه در میان اقوام مختلف از جمله قوم لر، این همافزایی باعث گشایش بسیاری از مشکلات و ایجاد وحدت میشود.
به گزارش شفقنا، حمیدرضا ارباب سلیمانی به جایگاه والای امامزادگان در مسیر بندگی اشاره کرد و گفت: بزرگداشت شخصیتهای ممتاز و برجسته در سطح ملی، در راستای تعظیم شعائر الهی و تکریم این بزرگوارانی است که در مسیر بندگی خداوند مقام و جایگاه رفیعی دارند.
وی با اشاره به اینکه بزرگداشت مردان و زنان راه خدا یک توصیه صریح قرآنی است، افزود: در سوره مبارکه مریم، خداوند از حضرت ابراهیم (ع) یاد میکند که چگونه سختیها را تحمل کرد، بتها را شکست و از توحید دفاع کرد. همچنین در همین سوره، تسلیم بودن حضرت اسماعیل (ع) در برابر فرمان الهی و ایستادگی در برابر طاغوت و فرعون زمان، و همچنین حفظ روحیه بندگی توسط حضرت مریم (س) و فرزندآوری ایشان به فرمان خدا، به عنوان الگوهای برجسته معرفی شدهاند.
ارباب سلیمانی خاطرنشان کرد: بنابراین برگزاری مراسم برای شخصیتهایی مانند ائمه اطهار (ع) و امامزادگان، یک ضرورت است. همانطور که پیامبر اکرم (ص) به عنوان رهبر، وظیفه داشتند یاد و خاطره بزرگان و کسانی که در راه خدا سختیها را تحمل کردند، برجسته نگه دارند، امروز نیز بر دوش مسئولان و رهبران است که این رسالت بزرگداشت شخصیتهای مقدس را با جدیت پیگیری کنند.
وی با تأکید بر یک نکته اساسی در قرآن کریم اظهار داشت: بارها از زبان انبیای الهی شنیدهایم که به مردم میگفتند در مقابل خدمات و رسالتی که بر دوش داریم، از شما اجر و مزدی نمیخواهم. ۱۲۴ هزار پیامبر این شعار را سر دادند و قرآن نیز بارها آن را نقل کرده است که پاداش ما جز خداوند نیست. اما در میان این پیامبران، پیامبر اعظم، حضرت محمد مصطفی (ص) مأموریت ویژهای دارند و مزد رسالت ایشان از مردم، «مودت در قُربی» (محبت به خاندانم) است که در روایات از اهلبیت (ع) تفسیر شده است.
ارباب سلیمانی با تشریح تفاوت میان «مودت» و «محبت» تصریح کرد: محبت، امری قلبی و قدیمی است، اما «مودت» زمانی ظهور و بروز پیدا میکند که این محبت در گفتار و کردار انسان تجلی یابد؛ لذا باید این تفاوت در مفهوم مزد رسالت پیامبر (ص) همواره در ذهن ما باشد.
وی با اشاره به مفهوم سرمایهگذاری معنوی و اجتماعی افزود: همانطور که در بانک و اقتصاد، افزایش سرمایه نیازمند مدیریت است، در حوزه فرهنگی نیز باید ببینیم حول محور حرم مطهر و اماکن متبرکه، چه مسیری باید طی شود و چه اتفاقاتی باید بیفتد. دولت، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و سایر دستگاهها چه وظایفی در قبال ارائه خدمات اقامتی و رفاهی به زائران دارند؟
ارباب سلیمانی با تشبیه تلاشهای پراکنده به ابرهای پراکنده که باران چندانی ندارند، خاطرنشان کرد: برای ایجاد باران رحمت و برکت، باید ابرها متراکم شوند. اگر فاصله بین مسئولان و مردم کم شود، گویی «یدالله» (دست خدا) پشت آن است و شاهد افزایش سرمایه اجتماعی خواهیم بود. در این فضای معنوی، فاصله بین طبقات کم میشود و فقیر و غنی در کنار هم بر سر یک سفره مینشینند.
وی با اشاره به یکی از برکات توجه به اماکن متبرکه تاکید کرد: وقتی فاصله بین اقوام و طوایف کم میشود، بسیاری از گرههای اجتماعی باز میگردد؛ چنانکه در میان اقوام مختلف از جمله قوم لر، این همافزایی و توجه به اماکن مقدس باعث گشایش بسیاری از مشکلات و ایجاد وحدت میشود.
وی در بخش پایانی سخنان خود با تأکید بر اینکه اسلام تنها به قرآن محدود نمیشود، بلکه عزت و سربلندی در عمل و سیره معصومین محقق میگردد، اظهار داشت: پیامبر اکرم (ص) این آموزهها را در عمل پیاده کردند. اگر امروز دچار تفرقه و جدایی شدهایم، گرفتاریهایی است که امروز جهان اسلام با آن دستوپنج نرم میکند.
ارباب سلیمانی در پایان با اشاره به اهمیت همافزایی دستگاهها در این زمینه، خاطرنشان کرد: این مباحث مقدمهای بود برای پنجمین جلسه شورای فرهنگی عمومی استان تا با برنامهریزی برای سال آینده، شاهد توجه ویژه و میزبانی شایسته از زائران در حرم بیبی حکیمه (س) به عنوان یک سرمایه عالیقدر معنوی در استان باشیم.
سیدضیاء هاشمی: در منطقه و اطراف امامزاده ها نباید چهره ای از «فقر» دیده شود/ مولفههای اعتمادآفرین را بشناسیم و تقویت کنیم
معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیسجمهور در دولت چهاردهم گفت: شکلهای سنتی تکدیگری ممکن است چهره زیبایی نداشته باشند و فقر در جامعه وجود داشته باشد، اما در جایی که یک امامزاده قرار دارد، نباید چنین نیازهایی در منطقه و اطراف آن دیده شود. امامزادگان باید کانون شبکههای ارتباطی باشند؛ نه فقط ارتباط بین متدینین و محبان آن امامزاده، بلکه شبکهای بین همه مردم آن حوزه و پیرامون آن ایجاد شود تا این شبکهها قویتر، کارآمدتر و اثرگذارتر باشند.
به گزارش شفقنا، دکتر سیدضیاء هاشمی گفت: افتخار میکنیم که در ایران اسلامی شاهد پیوند عمیق علم، دین و فرهنگ هستیم. جامعه و فرهنگ ما، دینی است و سنتهای ملی ما با سنتهای مذهبی گره خورده است؛ بهطوریکه در طول تاریخ، عناصر فرهنگی و دینی پیوند دهنده اقشار مختلف و عناصر معنوی بودهاند و هستند. و من اعتقاد دارم عناصر معنوی و دینی کماکان در جامعه ما زنده، موثر و برقرار خواهند بود. همچنان در میان نسل جدید تحرکات معنوی به شکل های مختلفی برقرار است.
وی با تأکید بر لزوم تقویت سرمایههای نمادین و فرهنگی کشور تصریح کرد: کل ایران زمین میزبان امامزادگان است و این بقاع متبرکه تقویتکننده سرمایه معنوی ما هستند. برگزاری این سلسله همایشها و نشستها، صرفاً یک اقدام علمی و فرهنگی نیست، بلکه کمکی است برای اینکه وضعیت زندگی مردم ما هم از جهت معنوی و هم از جهت مادی بهبود یابد و ظرفیتها و قابلیتهای اثرگذاری بیش از پیش آشکار شود.
دکتر هاشمی با تشریح ابعاد تمدن ایرانی اظهار داشت: تمدن ما غیر از ابعاد مادی، یعنی ظرفیتهای فیزیکی، معماری و زیباییشناختی، دارای ظرفیتهای معنوی است که عبارتاند از باورها، سنتها و زیباییهای جذاب. در دنیا، ایران را به عنوان کشور شعر، ادب و معنا میشناسند و دنیای معاصر و توسعهیافته نیز همین نگاه را به ما دارد.
وی خاطرنشان کرد: پیامهای معنوی در حوزه دین، فرهنگ و هنر توسط شهدا، شاعران، هنرمندان، فرهیختگان و علمای عامل ما به دنیای امروز مخابره میشود و حیف است که ما خودمان کمتر از این ظرفیت استفاده کنیم.
وی با اشاره به جایگاه والای شعر و شاعری در ادبیات ایران، ابراز امیدواری کرد که با تلاشهای دوستان در حوزه فرهنگ، هنر و ارشاد اسلامی، شعر دوباره به جایگاه اصلی خود بازگردد.
وی با اشاره به دستاوردهای علمی و فناوری کشور در چند دهه گذشته و بهویژه در دوران دفاع مقدس و تقابلهای اخیر افزود: جامعه ما، دانشگاهها، اساتید و فناوران ما در حوزههای علم و فناوری دستاوردهای بزرگی داشتهاند که نشاندهنده قدرت اصلی و هنرنمایی ما به خصوص در این جنگ نابرابر است. ما به این توانمندیها افتخار میکنیم و به برکت این پیروزیها و افتخارآفرینیها، چشمهای بیشتری به سمت جامعه ما دوخته شده است و پیامی که برای دنیا داریم، بیش از گذشته در بُعد تبیینی و معنوی است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به مبادلات فرهنگی و تمدنی در دنیای معاصر اشاره کرد و گفت: بین تمدنها و فرهنگها مبادله وجود دارد و تمدن غرب نیز در مقاطعی از ما بهره گرفته است. اما امروز آنچه باید مراقب آن باشیم این است که این مبادله فرهنگی مبتنی بر «انتخاب» باشد، نه «انفعال»؛ زیرا اگر انفعالی باشد، مبادله فرهنگی به تهاجم فرهنگی تبدیل میشود.
دکتر هاشمی تأکید کرد: ما آنچنان فرهنگ قوی و پویایی داریم که اگر مراقبت داشته باشیم، در معرض تهاجم قرار نمیگیریم یا اگر قرار بگیریم، آسیبی نمی بینیم.
وی با اشاره به ویژگیهای اشاعه و انتشار فرهنگها در عصر حاضر افزود: فناوریهای رسانهای و اماکن متبرکه، ظرفیتی برای تعامل و تبادل بیشتر فرهنگها ایجاد کردهاند. در این میان، فرهنگی که بستر مناسبتری دارد و غنی است، بیشتر بهره خواهد گرفت و ما اطمینان داریم که میتوانیم این فناوریها را در خدمت فرهنگ و دین خود درآوریم و هیچ هراسی از این بابت نداریم.
این استاد دانشگاه، بقاع متبرکه را یکی از عناصر نمادین و مولفههای بنیادین سرمایههای معنوی و فرهنگی در طول تاریخ دانست و اظهار داشت: ما امروز نیز شاهد این اتفاق هستیم؛ چنانکه زیارت اربعین با جمعیت میلیونی بینظیر خود، و همچنین تشییع پیکر شهدا، از جمله رهبر شهید انقلاب نشان داد که چه جمعیت کثیری در تهران، قم، مشهد، عراق، پاکستان و شهرهای مختلف دور هم جمع میشوند. این همافزاییها مبنایی برای افزایش سرمایه اجتماعی است، اما باید دقت کنیم که در عین حال، این سرمایه در معرض آسیب نیز قرار دارد و حتماً باید عناصر تقویتکننده و محافظ آن را کنترل و مراقبت کنیم.
وی با تشریح مولفههای اصلی سرمایه اجتماعی در حوزههای علمی گفت: یکی از مهمترین این مولفهها «اعتماد اجتماعی» در سطوح مختلف است؛ یعنی اعتماد بین مردم و اعتماد مردم به نهادهای اجتماعی و بهویژه نهادهای سیاسی. هرچه این اعتماد تقویت شود، فاصلهها کمتر میشود و هرچه تضعیف شود، شکافها بیشتر خواهد شد. ما در شرایطی هستیم که نیاز داریم مولفههای اعتمادآفرین را بشناسیم و تقویت کنیم. نمیخواهیم ادعا کنیم که با یک اقدام حقوقی یا اداری، همه مشکلات اجتماعی و فرهنگی حل میشود، بلکه این مسائل نیازمند تغییرات فرهنگی و اجتماعی است.
هاشمی با تأکید بر نقش بیبدیل امامزادگان و بقاع متبرکه در ایجاد اعتماد بین اقشار مختلف مردم تصریح کرد: وقتی مردم به زیارت میروند، در کنار هم قرار میگیرند و بر اساس اشتراکات معنوی، همدلی، همکاری، هماهنگی و فداکاری بیشتری پیدا میکنند.
وی با اشاره به نقش بقاع متبرکه در کاهش فقر و آسیبهای اجتماعی گفت: البته شکلهای سنتی تکدیگری ممکن است چهره زیبایی نداشته باشند و فقر در جامعه وجود داشته باشد، اما در جایی که یک امامزاده قرار دارد، نباید چنین نیازهایی در منطقه و اطراف آن دیده شود. امامزادگان باید کانون شبکههای ارتباطی باشند؛ نه فقط ارتباط بین متدینین و محبان آن امامزاده، بلکه شبکهای بین همه مردم آن حوزه و پیرامون آن ایجاد شود تا این شبکهها قویتر، کارآمدتر و اثرگذارتر باشند.
وی در ادامه با اشاره به اهداف برگزاری این همایشها اظهار داشت: هدف ما بررسی این ظرفیتها و چگونگی انتقال آنها برای ایجاد همبستگی، همدلی و احساس سرنوشت مشترک در جامعه است. ما باید بدانیم که در این کشتی، اگر سوراخی وجود داشته باشد، همه در خطریم.
دکتر هاشمی با اشاره به تجاوزات و توطئههای اخیر دشمنان در یک سال گذشته خاطرنشان کرد: به صراحت گفته شده که هدف آنها تمدن، ایران و ایرانیان است. اگر عدهای در ابتدا از سر ناآگاهی و غفلت با کسانی که به دشمنان غدار دل بستهاند همراهی کردند، امروز باید بدانند که دشمن به دنبال تضعیف و متلاشی کردن کشور است و آنها نیز باید این واقعیت را بشناسند.
معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیسجمهور با تأکید بر لزوم برجسته کردن سرنوشت مشترک همگانی افزود: دین واحد، فرهنگ واحد و ملیت واحد ما را به هم گره میزند، سرمایه اجتماعی ما را افزایش میدهد و همپیوندی ما را بیشتر میکند. اینها عناصری هستند که اشتراکات سرمایهای ما را میسازند.
وی گفت: پیام و دغدغه اصلی ما این است که بقاع متبرکه، ظرفیتها و سرمایههای معنوی، اجتماعی، فرهنگی و نمادین ما هستند. در علوم اجتماعی وقتی از چهار نوع سرمایه صحبت میکنیم، این اماکن متبرکه در جنوب ایران، نه تنها در سطح استان و کل کشور، بلکه یک ظرفیت کانون سرمایهساز فراملی برای ایرانیان محسوب میشوند.
دکتر هاشمی در پایان ابراز امیدواری کرد که دستاندرکاران برگزاری این نشست، پیگیر انتقال این پیام باشند تا همآوایی و همکلامی شکل بگیرد و منجر به همدلی و حرکت مشترک شود و مدیران و فعالان حوزه فرهنگ نیز از این ظرفیتها استفاده حداکثری را ببرند.
دبیر علمی کنگره مطرح کرد: حضرت بیبی حکیمه (س)؛ الگوی تمدنی زن مسلمان
حجت الاسلام والمسلمین عباس نصیری فرد، دبیر علمی کنگره بینالمللی حضرت بیبی حکیمه (س)، در این نشست با تأکید بر اینکه این بانوی بزرگوار یکی از زنان تأثیرگذار در حوزه تمدنی شیعه بوده است، گفت: فلسفه برگزاری این کنگره، معرفی الگوی عملی و عینی برای زن امروزی است؛ زنی که در عین نقشآفرینی اجتماعی، به وظایف خود در حوزه خانواده نیز به بهترین نحو عمل میکند.
وی با اشاره به جریان تمدنساز هجرت امام رضا (ع) و تأثیرات آن بر ایرانِ قرن پنجم هجری، افزود: هجرت حضرت معصومه (س) به قم و هجرت حضرت بیبی حکیمه (س) به جنوب ایران، دو ضلع مکمل در تثبیت تفکر شیعی و انسجام اجتماعی در منطقه بودند. جایگاه علمی این بانو در تاریخ به عنوان عالمه، محدثه و امین اسرار اهلبیت (ع) ثبت شده و ایشان حتی در مدینه نیز کرسیهای علمی برای زنان داشتند.
دبیر علمی کنگره با بیان اینکه این رویداد «محصولمحور» خواهد بود، اظهار داشت: طراحی و تولید اولین چتبات (Chatbot) هوش مصنوعی پیرامون شخصیت حضرت بیبی حکیمه (س) در دستور کار است که در روز کنگره رونمایی خواهد شد. این ابزار قادر است به تمامی پرسشهای مخاطبان با استناد به منابع تاریخی پاسخ دهد.
نصیری فرد در ادامه گفت: علاوه بر این، ۲۰ اثر فاخر شامل تولیدات هنری، پژوهشی و کتب تخصصی برای مخاطبان در ردههای سنی مختلف از کودک تا بزرگسال در حال تولید است. همچنین تولید مستندات تلویزیونی با قابلیت پخش در شبکههای بینالمللی به منظور معرفی بیشتر این بانوی بزرگوار به شیعیان کشورهای حاشیه خلیج فارس، از دیگر اقدامات مهم این کنگره است.
وی در پایان با تقدیر از حمایتهای سید ضیاء هاشمی معاون فرهنگی اجتماعی رئیس جمهور، استاندار کهگیلویه و بویراحمد، مدیرعامل بنیاد بینالمللی امام رضا (ع) و حجتالاسلام والمسلمین خاموشی، تصریح کرد: اهداف اصلی این کنگره شامل بازشناسی جامع علمی شخصیت حضرت بیبی حکیمه (س)، ارائه الگوی زن مسلمان تمدنساز و توسعه گفتمان علمی پیرامون نقش زن در حفظ و انتقال ارزشهای دینی است. امیدواریم با عنایات حضرت رضا (ع) و همت فرهیختگان، این کنگره گامی بلند در مسیر تبیین این گنجینههای معنوی برای نسل امروز باشد.
مدیر بنیاد بینالمللی امام رضا(ع) تبیین کرد: نقشآفرینی بنیاد بینالمللی امام رضا (ع) در اعتلای فرهنگ رضوی و تکریم بقاع متبرکه
فرشید فلاح لاله زاری، رئیس بنیاد بینالمللی فرهنگی هنری امام رضا(ع) در این کنگره با بیان اینکه بنیاد بینالمللی فرهنگی هنری امام رضا(ع) بهعنوان نهادی بین بخشی، با راهبری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و با مشارکت نهادهای گوناگون فرهنگی کشور، از جمله سازمان اوقاف و امور خیریه، وزارت آموزش و پرورش، دانشگاهها، آستان قدس رضوی و سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، شکل گرفته است، گفت: این بنیاد تلاش دارد مهمترین تلاشهای فرهنگی کشور در بخش دولتی و مردمی را در مسیر ترویج معارف رضوی، در سطح ملی و بینالمللی، متحد و یکپارچه سازد.
مدیرعامل بنیاد بین المللی امام رضا علیه السلام ادامه داد: این نهاد که برگزاری ۲۲ ساله جشنوارههای رضوی با عناوین مختلف در سراسر کشور را در کارنامه دارد، با چاپ و انتشار بیش از ۱۰۰ عنوان کتاب، انتشار دو فصلنامه علمی ـ پژوهشی، تأسیس و راهبری خبرگزاری، حمایت از تولید صدها اثر فرهنگی و هنری، و نیز همراهی با نهادهای مردمی مستقر در قدمگاههای امام رضا(ع)، از بنیادهای مؤثر و ارزشمند وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شناخته میشود.
وی در ادامه گفت: همین روند تلاش و پویایی در بنیاد بینالمللی امام رضا(ع) با پیگیری و به نتیجه رساندن ثبت دهه کرامت، از میلاد حضرت فاطمه معصومه(س) تا میلاد امام رضا(ع)، در تقویم ملی کشور، تأثیرات محسوس و قابلتوجهی بر فرهنگ عمومی کشور بر جای گذاشته است.
وی اضافه کرد: در تکمیل این خدمت، پیشنهاد و پیگیری ثبت روز امامزادگان و بقاع متبرکه، ثبت روز حضرت شاهچراغ(ع) و ثبت روز امامزاده صالح(ع) در تقویم ملی، با همکاری نهادهای مربوط و همراهی شورای فرهنگ عمومی کشور و شورای عالی انقلاب فرهنگی، گامی ماندگار و شایسته تقدیر در تکریم این نهادهای فرهنگی مبارک بوده است.
فلاح لاله زاری برگزاری دهها همایش علمی و پژوهشی در سنوات گذشته و نیز چهار نشست علمی در سال جاری با عناوینی همچون مناظرات رضوی، سبک زندگی رضوی، ویژگیهای معماری حرم مطهر امام رضا(ع) و امام رضا(ع) در ادبیات فارسی را از دیگر اقدامات پژوهشی قابل ذکر این بنیاد نام برد.
فلاح در ادامه با بیان اینکه این بنیاد با برپایی نشست علمی «نقش امامزادگان و بقاع متبرکه در سرمایه اجتماعی» میکوشد رونق مسیر پرنور ترویج معارف رضوی را از بستر این نهادهای ریشهدار تاریخی افزونتر سازد، گفت: سازمان اوقاف و امور خیریه کشور از همه ظرفیت ها برای معرفی بهتر و بیشتر امامزادگان واجب التعظیم استفاده کرده است که نمونه آن همکاری با بنیاد بین المللی امام رضا علیه السلام است.
انتقاد نماینده مردم کهگیلویه و بویراحمد در مجلس از نحوه مدیریت برخی بقاع متبرکه
سیدمحمد موحد، نماینده مردم کهگیلویه و بویراحمد در مجلس نیز در سخنانی با انتقاد از نحوه مدیریت برخی بقاع متبرکه پس از واگذاری به سازمان اوقاف، گفت: پیش از آنکه مدیریت این امامزادهها به شکل کنونی درآید، برای برخی از آنها هزینههای بسیار سنگینی، در حد هزاران میلیارد، صرف شده بود و اکنون این اماکن در اختیار سازمان اوقاف قرار دارند.
وی که بقعه متبرکه بی بی حکیمه در حوزه انتخابیهاش قرار دارد، با بیان اینکه متولیان پیشین این اماکن با جذب منابع از بخشهای مختلف، امور عمرانی و مدیریتی آنها را پیش میبردند، اظهار کرد: وضعیت فعلی در ابعاد مختلف با گذشته قابل مقایسه نیست و اگر قرار است مدیریتی جدید اعمال شود، باید نتیجه آن بهبود شرایط باشد، نه اینکه وضعیت نسبت به گذشته تضعیف شود.
موحد با اشاره به برخی نمونهها افزود: امامزاده میرسالار و امامزاده علی از جمله بقاعی هستند که میتوان وضعیت آنها را پیش و پس از تغییر مدیریت مقایسه کرد و درباره عملکرد موجود به قضاوت نشست.
دکتر محمود نجاتیحسینی: توجه به «اعتماد اجتماعی»، «مشارکت اجتماعی» و «انسجام اجتماعی» برای پیشبرد امور دینی ضروری است
دکتر محمود نجاتی حسینی، استاد جامعه شناسی دین، در نشست علمی با موضوع دین و سرمایه اجتماعی، به تبیین جامع رابطه این دو مقوله، بررسی شاخص های آن و هشدار درباره چالش ها و مخاطرات پیش روی آن در جامعه ایران پرداخت و تمام ابعاد این موضوع را از منظر پژوهشی و میدانی تشریح کرد.
وی سرمایه اجتماعی را مجموعه ای از هنجارها، روابط اجتماعی، آموزه ها و باورهایی دانست که منجر به تعامل بیشتر و زندگی اخلاقی و ارزشمند می شود. نجاتی حسینی سه شاخص اصلی و قابل سنجش برای این مفهوم برشمرد: نخست اعتماد اجتماعی که بر اساس آخرین پیمایش های فرهنگی و اجتماعی، میزان آن نسبت به نهادها بسیار پایین است؛ دوم مشارکت اجتماعی به معنای تقبل ارادی مسئولیت توسط افراد که به ویژه در حوزه مشارکت سیاسی هرچه جلوتر آمده ایم، روندی نزولی داشته است؛ و سوم همبستگی، انسجام و وفاق اجتماعی که به تعبیر وی جامعه باید مانند یک ارکستر سمفونی باشد که یک صدا از آن بیرون می آید، البته به معنای شنیده نشدن صداهای دیگر نیست. وی افزود که از این منظر نیز آمارها مطلوب نیست.
این استاد دانشگاه با تاکید بر لزوم مشخص کردن فضای مفهومی سرمایه اجتماعی و منظور از دین گفت: عمده تعاریف موجود الهیاتی است، اما وقتی بحث سرمایه اجتماعی مطرح می شود باید معانی مدرن از دین نیز ارائه شود.
وی با اشاره به بررسی ۴۰۰ تا ۵۰۰ پژوهش درباره ایران خاطرنشان کرد: اگرچه این پژوهش ها ارتباط خوب دین و سرمایه اجتماعی را نشان می دهند، اما درباره چگونگی استفاده از این سرمایه برای پیشبرد اهداف توسعه و همچنین چالش ها و مخاطرات آن سکوت کرده اند. ما به جزئیات نیاز داریم زیرا سرمایه اجتماعی با مسائل مهمی مواجه است؛ از یک سو به دلیل کم استفاده شدن تضعیف شده و از سوی دیگر به دلیل استفاده با منظورهای غیردینی، تخریب شده است. اگر از سرمایه اجتماعی بد استفاده کنیم، تخریب می شود. من دین را به مثابه سرمایه اجتماعی می دانم، اما به شرط و شروطی.
نجاتی حسینی با بیان اینکه انقلاب اسلامی نتیجه این بود که دین به عنوان سرمایه اجتماعی عمل کرد، به نقش اعتماد اجتماعی اشاره کرد و گفت: من در فرهنگ تشیع علوی بزرگ شده ام و چون به این تشیع اعتماد داشتیم، رهبری روحانیت را قبول کردیم. این نشان می دهد دین سرمایه اجتماعی است، اما خود این اعتماد در طول زمان دستخوش تغییر شده است. وقتی اعتماد اجتماعی به روحانیت به خطر بیفتد، دستگاه های دیگر نیز به خطر می افتند.
وی در ادامه به سیاسی شدن سرمایه اجتماعی اشاره کرد و افزود: ما باید از سرمایه سیاسی صحبت کنیم تا سرمایه اجتماعی، چرا که دولت و حاکمیت سرمایه اجتماعی را به سرمایه سیاسی تبدیل کرده است. این امر منجر شده سرمایه اجتماعی به امری ابزاری، دولتی و حکومتی شبیه به دین شود. در دین مردمی سرمایه اجتماعی بالاست، اما در دین حکومتی این سرمایه کمرنگ شده و غیرمردمی شدن دین به آن آسیب جدی می زند.
وی با اشاره به تغییر الگوهای گردشگری مذهبی و مفهوم زیارت گفت: توریسم مذهبی از سمت زیارتگاه های سنتی به سمت فضاهای معنوی دیگری رفته است. به عنوان مثال، میزان مراجعه و زیارت کنندگان از آرامگاه های سعدی و حافظ در شب سال تحویل، اگر این مکان ها بسته نباشند، چندین برابر برخی امامزاده هاست.
نجاتی حسینی محور بعدی را مکانیزم روانشناسی سرمایه اجتماعی دانست و تصریح کرد: غفلتی که صورت گرفته این است که استفاده از سرمایه اجتماعی تابع شخصیت فرد در اجتماع است؛ یعنی افراد برای استفاده از سرمایه اجتماعی به ویژه دین، باید دانش، آگاهی، تعلق دینی و تعهد دینی داشته باشند. مردم اگر آگاهانه بین رفتن به مراکز فرهنگی ایران که اتفاقا معنوی است و هیچ چیز سکولاری ندارد اختیار داشته باشند، انتخاب های متفاوتی خواهند داشت. حتی برجسته ترین میراث فرهنگی مانند کوروش نیز باز شخصیتی معنوی دارد که در تورات به صراحت نام برده شده است.
وی در پاسخ به اینکه چه باید کرد، تاکید کرد: باید صریح و صحیح گفت که ما از دین باید به عنوان ابزار توسعه اجتماعی استفاده کنیم. دین سنتی در دنیای جدید به تنهایی جواب نمی دهد و باید ببینیم دین کدام مشکل را حل می کند، در غیر این صورت کمرنگ می شود. کافی است به یکی از آیتم های پژوهش های سال های اخیر نگاه کنیم که وقتی از مردم پرسیدند دین داری نسبت به ۵ سال قبل چه شده، گفتند بدتر شده و در پاسخ به آینده چه می شود، گفتند بدتر می شود. این فضای منفی نسبت به امور دینی، سرمایه اجتماعی را به خطر می اندازد.
نجاتی حسینی در پایان خاطرنشان کرد: باید به سرمایه اجتماعی دینی هم از منظر سخت افزاری و هم نرم افزاری نگریست که نیازمند سازمان، کنشگر و متن است. با توجه به اینکه تعداد کلیساهای خانگی در ایران رو به گسترش است، نکته مهم
کیایی خبرنگار مهر: این است که دین و سرمایه اجتماعی را باید به جایی برسانیم که دین را به عنوان سرمایه اجتماعی ببینیم و آن را وسیع تر تعریف کنیم. وقتی وسیع تر تعریف کنیم، مدل اصلی تر اتفاق می افتد و سرمایه دینی زمانی شکل می گیرد که از متن به میانجی و سپس به کنشگران برسد.
انتهای پیام | www.fa.shafaqna.com
مباحث درسی و کلاسی +گفتگوها و یادداشت ها و نوشتارها : (استفاده با ذکر منبع مجاز است) 